Я спытаў, як яе зваць. Адказала: Эльза. I сказала, што прыехала сюды да сястры, што муж сястры — камбайнер, начуе далёка ў стэпе, а сястра паехала ў саўгас. За вокнамі вечарэла, мы маўчалі. Потым я спытаў: пра каго яна сказала: «Когда вы перестанете преследовать?..» Яна недаўменна паціснула плячыма: маўляў, чаму я не разумею? Я сказаў: дык, можа, не «мы», а — адзін чалавек. «Но это вы — вы! — подняли этого человека выше своих голов, держите его, как знамя, над собой». Я: «А вы ж — савецкія немцы». Яна: «Да. Но всё-таки все вы считаете нас, в первую очередь, немцами. И все вы знаете, что, кроме русского языка, мы двести лет помним язык далёкой матери-родины, которую никто из нас никогда не видел, и помним свои, из глубины, песни. А вы, слышала, приехали в Казахстан из Белоруссии — и кто же вам мешает говорить между собой на языке своих отцов и матерей, на языке предков?» На гэтае пытанне Эльзы я нічога не адказаў. А яна як сцябала мяне сваімі словамі: «Да, мы — как подбитые птицы, но держимся, всё ещё держимся на своих крыльях и будем держаться до той минуты, пока нас в упор не расстреляют... ибо соки земли наших предков — в нашей крови. У вас, в Белоруссии, слышала, в городах даже нет школ на вашем языке. Соки земли своей вы смешали з грязью. Я преподаю немецкий язык в русской, на Алтае, школе и так читаю детям стихи по-немецки, что у них слёзы в глазах стоят. Потому что в моих глазах — слёзы... А дети эти — и русские, и украинцы, и белорусы... Вы, будущие учителя, своих поэтов детям сможете так читать? Вы сказки, легенды, предания своей земли сможете так детям передать, чтобы им хотелось потом и своим детям их передать в родном слове?.. Так что же вам всё-таки мешает хотя бы между собой говорить по-белорусски?..» Я хацеў адказаць Эльзе, што мы, беларусы, даўно і цяжка падбітыя і ледзь трымаемся на сваіх крылах і вось-вось упадзем — як тыя аслабелыя птушкі... Але я нічога не сказаў. Эльза ўсё зразумела, падышла да мяне, блізка і пяшчотна глядзела мне ў вочы, і яе поўныя грудзі, скрозь тонкі шоўк, дыхалі блізка і трывожна, і мне зноў стала млосна, і я ачмурэла і крэпка згроб яе ўсю ў свае рукі, адарваў ад падлогі, панёс, не адрываючы сваіх губ ад гарачага трапятання яе губ, вынес у сенцы, палажыў на канапу... больш нічога не помню, толькі — адно: калі нахіліўся над ёй, праз акенца бліснула на імгненне святло месяца, ударыла ў вочы Эльзы і патанула ў іх... Толькі адно прашаптала потым: «Милый, а это — за что? за какой мой грех?» Прашаптаў ёй: «Ты жаданая, жаданая, даўно жаданая мая жанчына, тысячы гадоў жаданая...» На світанні яна вынесла ў сенцы мой пусты бітончык. Мы захлынуліся ў апошні раз адным дыханнем. Эльза ціха плакала, не сказала ні слова, ні слова не сказаў і я, і мы рассталіся назаўсёды. У той жа дзень Эльза паехала на Алтай, мне далі двух валоў, воз на двух высокіх колах, на возе — вялізную драўляную бочку, буду вазіць ваду з Ішыма на стан, дзе быў зерняток і дзе працавалі на прасушцы пшаніцы нашыя дзяўчаты... А было ж яшчэ во што: Эльза ўзяла мой пусты бітончык, пайшла ў кладоўку, выйшла з поўным, і бражку тую — даруйце, хлопцы! — той жа раніцай, на высокім беразе Ішыма я піў адзін, нагбом. Першы раз у жыцці я быў п'яны. Глядзеў у жоўтую ваду і помніўтолькі адно: Ішым упадае ў Іртыш і «на диком бреге Иртыша сидел Ермак, объятый думой...» I я казаў Ермаку: «Якога чорта ты там сядзіш! Навошта гоніш народы на ўсход!» Я браў Ермака за бараду і цягнуў яго назад, на захад, на Урал і за Урал. Прачынаўся і бачыў: ля самай вады трымаюся рукой за куст тальніка... Мяне, нарэшце, знайшоў Жыгун, сказаў, што даўно пара везці ваду на стан, паківаў на мяне партыйным пальцам — здаецца, па-таварыску. 3 хмелю, ці спрасоння, я паставіў валоў галовамі да бочкі, хвастамі — уперад, але хутка сам ва ўсім разабраўся, накінуў валам на шыі ярмо і да вечара прывёз бочку з вадой і сябе на стан — дзесяць кіламетраў. Жыгун ужо быў там — будзе працаваць з дзяўчатамі як іх апякун-вартаўнік. Хлопцы засталіся ў пасёлку — на будаўніцтве майстэрні. Мне, як і Жыгуну, давядзецца начаваць на стане ў вялізнай брызентавай палатцы — разам з дзяўчатамі. Было ўжо звечарэла, я пусціў валоў у стэп на траву, дзяўчаты ўваткнулі рыдлёўкі-шуфлі ў шырокую кучу пералапачанага зерня, шафёры селі на лаўку ля кухні і ўпарта глядзелі на ногі студэнтак, потым кухарка, з дапамогай дзяўчат, паставіла на сталы місы з гарачай баранінай, два вядры з чаем, мы ўсе разам павячэралі, Жыгун абышоў стан, пералічыў дзяўчат і скамандаваў: «Запявай!» — але дзяўчаты не запелі, яны былі дужа стомленыя, і пайшлі ў палатку, ляглі на рассцеленыя яшчэ днём саўгасныя матрацы, накрыліся байкавымі коўдрамі, і Жыгун, калі мы спыніліся перад палаткай, сказаў мне: «Казлоўская зрабіла так, што Тоня апынулася крайняй... Значыць, я з краю — ля Казлоўскай, ты — ля Тоні...» У палатцы дзяўчаты перасмейваліся, Казлоўская крычала: «Я камсорг трупы, Жыгун камсорг факульгэта, і нас трэба слухацца. Тоня, марш на сваё месца!..» Мы з Жыгуном увайшлі ў палатку, я ў цемнаце знайшоў сваё месца, распрануўся, лёг, у палатцы было душна, і я не накрываўся коўдрай, побач, нацягнуўшы коўдру на галаву, ляжала Тоня і, здаецца, не спала, потым усе сціхлі і яна супакоілася — стала роўна дыхаць, нават сцягнула коўдру з твару, я збоку паглядзеў на яе, яна — на мяне, і мы заплюшчылі вочы, я пачуў, што коўдру сваю, ад майго боку, яна падгарнула пад сябе. Потым я неасцярожна варухнуў сваімі нагамі і недзе далекавата пачуў пад коўдрай пяткі Тоніных ног, і яна рашуча ўдарыла імі па маіх пятках, некуды там, далекавата, схавала свае ногі. Я падумаў: ну, навошта гэтая гульня? чаго ёй баяцца? чаго саромецца? між намі нічога ж няма... будзем спаць побач проста па-сяброўску, ці, як брат з сястрой. Дык навошта гэтае брыканне?.. I я хутка заснуў — быў цяжка стомлены, ой, як я быў стомлены і Эльзай, і яе віном-бражкай, і валамі... Калі прачнуўся, праз адкрыты ўваход у палатку ўбачыў: у стэпе світае, зерне ў кучы блішчыць, кухарка ў белым халаце стаіць ля калоды, на калодзе ляжаць чырвоныя кавалкі бараніны, а на іх — чырвоная сякера, і я падумаў яшчэ: адкуль тут, у бяскрайнім стэпе, гэтая шырокая калода, — няўжо Панамарэнка прывёз яе ў Казахстан з Беларусі?.. Я зірнуў у Тонін бок: яе ўжо не было. Хутка апрануўся і, не абуўшыся, выпаўз з палаткі: Тоня стаяла непадалёк у стэпе, па калені ў траве, у светлай сукенцы, трымала ў руцэ разгорнутую кнігу, але ўжо не чытала, глядзела кудысьці ў даль, у бок сонца, якое ўзыходзіла, і там, дзе яна стаяла, было, мусіць, ветрана — косы яе рассыпаліся па плячах, па твары, яна лавіла іх рукой і закідала на спіну. Пад яркім сонцам блішчэлі яе завушніцы. Чамусьці толькі цяпер, здаля, я ўбачыў Тоніны завушніцы. Раптам яна азірнулася на мяне — можа, як-небудзь пачула, што я йду да яе? Нешта падумала, загарнула кнігу і пабегла. Я дагнаў яе, яна ўжо ледзь дыхала і ціха, як сабе, войкнула, калі я ззаду ўзяў яе за локаць, і яна перапынілася, глянула мне ў вочы сваімі — бліскучымі ці ад сонца, ці, можа, ад слязы — не зразумеў тады. «Што чытаеш, Тоня?» — «Багдановіча. Я ўзяла з сабой Багдановіча і сшытак той...» — «Пакажы: што чытала тут во цяпер?» — «Пагоню»... — I яна разгарнула кнігу — у цвёрдай сіняй вокладцы — на «Пагоні». I мне хацелася крыкнуць — мне было радасна, нешта крыкнуць тут, у глухім, бясконцым стэпе, пад пасвятлелым небам Азіі, хацелася прачытаць на памяць «Пагоню», але — не крыкнуў не стаў чытаць: мільганула ў галаве, у вачах маіх учарашняя ноч, Эльза, дыхнула ад травы кіслай брагай. Я хацеў нешта сказаць Тоні, але толькі цяжка ўздыхнуў, і Тоня здзіўлена глядзела на мяне і нават, здаецца, вачамі шкадавала мяне... Мы йшлі і йшлі па стэпе, у высокай, мокрай ад расы траве, развіналі траву босымі нагамі, — Тоня трымала ў руцэ мокрыя чы