пусты бітончык, пайшла ў кладоўку, выйшла з поўным, і бражку тую — даруйце, хлопцы! — той жа раніцай, на высокім беразе Ішыма я піў адзін, нагбом. Першы раз у жыцці я быў п'яны. Глядзеў у жоўтую ваду і помніўтолькі адно: Ішым упадае ў Іртыш і «на диком бреге Иртыша сидел Ермак, объятый думой...» I я казаў Ермаку: «Якога чорта ты там сядзіш! Навошта гоніш народы на ўсход!» Я браў Ермака за бараду і цягнуў яго назад, на захад, на Урал і за Урал. Прачынаўся і бачыў: ля самай вады трымаюся рукой за куст тальніка... Мяне, нарэшце, знайшоў Жыгун, сказаў, што даўно пара везці ваду на стан, паківаў на мяне партыйным пальцам — здаецца, па-таварыску. 3 хмелю, ці спрасоння, я паставіў валоў галовамі да бочкі, хвастамі — уперад, але хутка сам ва ўсім разабраўся, накінуў валам на шыі ярмо і да вечара прывёз бочку з вадой і сябе на стан — дзесяць кіламетраў. Жыгун ужо быў там — будзе працаваць з дзяўчатамі як іх апякун-вартаўнік. Хлопцы засталіся ў пасёлку — на будаўніцтве майстэрні. Мне, як і Жыгуну, давядзецца начаваць на стане ў вялізнай брызентавай палатцы — разам з дзяўчатамі. Было ўжо звечарэла, я пусціў валоў у стэп на траву, дзяўчаты ўваткнулі рыдлёўкі-шуфлі ў шырокую кучу пералапачанага зерня, шафёры селі на лаўку ля кухні і ўпарта глядзелі на ногі студэнтак, потым кухарка, з дапамогай дзяўчат, паставіла на сталы місы з гарачай баранінай, два вядры з чаем, мы ўсе разам павячэралі, Жыгун абышоў стан, пералічыў дзяўчат і скамандаваў: «Запявай!» — але дзяўчаты не запелі, яны былі дужа стомленыя, і пайшлі ў палатку, ляглі на рассцеленыя яшчэ днём саўгасныя матрацы, накрыліся байкавымі коўдрамі, і Жыгун, калі мы спыніліся перад палаткай, сказаў мне: «Казлоўская зрабіла так, што Тоня апынулася крайняй... Значыць, я з краю — ля Казлоўскай, ты — ля Тоні...» У палатцы дзяўчаты перасмейваліся, Казлоўская крычала: «Я камсорг трупы, Жыгун камсорг факульгэта, і нас трэба слухацца. Тоня, марш на сваё месца!..» Мы з Жыгуном увайшлі ў палатку, я ў цемнаце знайшоў сваё месца, распрануўся, лёг, у палатцы было душна, і я не накрываўся коўдрай, побач, нацягнуўшы коўдру на галаву, ляжала Тоня і, здаецца, не спала, потым усе сціхлі і яна супакоілася — стала роўна дыхаць, нават сцягнула коўдру з твару, я збоку паглядзеў на яе, яна — на мяне, і мы заплюшчылі вочы, я пачуў, што коўдру сваю, ад майго боку, яна падгарнула пад сябе. Потым я неасцярожна варухнуў сваімі нагамі і недзе далекавата пачуў пад коўдрай пяткі Тоніных ног, і яна рашуча ўдарыла імі па маіх пятках, некуды там, далекавата, схавала свае ногі. Я падумаў: ну, навошта гэтая гульня? чаго ёй баяцца? чаго саромецца? між намі нічога ж няма... будзем спаць побач проста па-сяброўску, ці, як брат з сястрой. Дык навошта гэтае брыканне?.. I я хутка заснуў — быў цяжка стомлены, ой, як я быў стомлены і Эльзай, і яе віном-бражкай, і валамі... Калі прачнуўся, праз адкрыты ўваход у палатку ўбачыў: у стэпе світае, зерне ў кучы блішчыць, кухарка ў белым халаце стаіць ля калоды, на калодзе ляжаць чырвоныя кавалкі бараніны, а на іх — чырвоная сякера, і я падумаў яшчэ: адкуль тут, у бяскрайнім стэпе, гэтая шырокая калода, — няўжо Панамарэнка прывёз яе ў Казахстан з Беларусі?.. Я зірнуў у Тонін бок: яе ўжо не было. Хутка апрануўся і, не абуўшыся, выпаўз з палаткі: Тоня стаяла непадалёк у стэпе, па калені ў траве, у светлай сукенцы, трымала ў руцэ разгорнутую кнігу, але ўжо не чытала, глядзела кудысьці ў даль, у бок сонца, якое ўзыходзіла, і там, дзе яна стаяла, было, мусіць, ветрана — косы яе рассыпаліся па плячах, па твары, яна лавіла іх рукой і закідала на спіну. Пад яркім сонцам блішчэлі яе завушніцы. Чамусьці толькі цяпер, здаля, я ўбачыў Тоніны завушніцы. Раптам яна азірнулася на мяне — можа, як-небудзь пачула, што я йду да яе? Нешта падумала, загарнула кнігу і пабегла. Я дагнаў яе, яна ўжо ледзь дыхала і ціха, як сабе, войкнула, калі я ззаду ўзяў яе за локаць, і яна перапынілася, глянула мне ў вочы сваімі — бліскучымі ці ад сонца, ці, можа, ад слязы — не зразумеў тады. «Што чытаеш, Тоня?» — «Багдановіча. Я ўзяла з сабой Багдановіча і сшытак той...» — «Пакажы: што чытала тут во цяпер?» — «Пагоню»... — I яна разгарнула кнігу — у цвёрдай сіняй вокладцы — на «Пагоні». I мне хацелася крыкнуць — мне было радасна, нешта крыкнуць тут, у глухім, бясконцым стэпе, пад пасвятлелым небам Азіі, хацелася прачытаць на памяць «Пагоню», але — не крыкнуў не стаў чытаць: мільганула ў галаве, у вачах маіх учарашняя ноч, Эльза, дыхнула ад травы кіслай брагай. Я хацеў нешта сказаць Тоні, але толькі цяжка ўздыхнуў, і Тоня здзіўлена глядзела на мяне і нават, здаецца, вачамі шкадавала мяне... Мы йшлі і йшлі па стэпе, у высокай, мокрай ад расы траве, развіналі траву босымі нагамі, — Тоня трымала ў руцэ мокрыя чырвоныя тапачкі, — буйныя, па-азіяцку буйныя расіны ляцелі зверху травы на рудую цвёрдую глебу і, падаючы, звінелі. Тоня хацела ўзяць у руку яшчэ й падол сукенкі, але ён быў ужо даўно мокры, і яна толькі махнула рукой: ай, ужо ўсё роўна. Мы йшлі і йшлі па стэпе — на ўсход, сонца незаўважна, але хутка падымалася насустрач нам, з чырвонага ўсё болей жаўцела, святлела, босым нагам рабілася цяплей. Раптам у траве нешта шоргнулася, паляцела-паскакала шэрым камячком з доўгім тонкім хвосцікам, на доўгіх пярэдніх ножках, прысела, азірнулася — мордачка, як у зайца, адно што маленькая. Тоня спалохана хіснулася да мяне, я сціснуў рукой яе за локаць, сказаў, што гэта — тушканчык, а той скокнуў недзе ў бок, знік у траве. Праз колькі крокаў мы спыніліся перад ямай — яна была неглыбокая, з абваленымі краямі, і на сценцы яе, на дне раслі рэдкія жаўтаватыя травінкі, і між іх тырчэлі з зямлі нейкія косткі, шэрыя, падгнілыя, патрэсканыя, а ў версе, ля ямы, амаль увесь уземлены, ляжаў, як пліта на могілках, шэры камень, і на ім — ледзь прыкметныя радкі высечанай арабскай вязі. I зноў у траве нешта шоргнулася і адразу сціхла, але тое нешта вырасла па-над краем каменя і стаяла-глядзела на нас маленькімі круглымі, жоўтымі зрэнкамі на сплюшчанай галоўцы, і з галоўкі дрыжэла, торгалася ў наш бок чорнае джальца. Тоня прынікла да мяне плячом, я сказаў ёй, каб стаяла так, не варушылася... Змяя яшчэ крыху падражнілася з намі з-за свайго каменя і знікла ў траве. Тоня ўсміхнулася, прашаптала: «Глыбей мы ў Азію не пойдзем, глыбей у сябе нас Азія пускаць не хоча». Я засмяяўся і пагадзіўся з ёй. Мы павярнуліся і найшлі ад ямы, ад каменя з арабскім пісьмом, пайшлі па стэпе назад. Раса ўсё яшчэ падала з травы, але была ўжо рэдкая, слабая і не даставала да зямлі. Тоня сказала: «А за намі ніякай пагоні не трэба, праўда? Мы самі вернемся дамоў праўда?» — «Тым больш, — сказаў я, — нас ніхто цяпер нікуды не гоніць — ні на ўсход, ні на захад. Хіба што жыццё прымушае нашых людзей ехаць на поўнач у заробкі...» — «Як пры Польшчы мамінага дзядзьку, а майго дзеда — у Амерыку... А можа пагоні ніякай за намі ўжо ніколі не будзе — бо не будзе за кім гнацца, каго даганяць, каго вяртаць назад на радзіму, таму што ўсё для ўсіх стала нічым, зусім нічым — ні радзімай, ні роднай хатай, ні роднай вуліцай, ні роднай бярозай, ні роднай мовай. Не будзе каму і за каго даганяць... А? Праўда?» — «Можа, і так. Можа, і праўда», «Але ж мы з табой, Толя, во ажно ў цэнтры Азіі гаворым родным словам, і не ведаю, як табе, а мне ўсю дарогу сюды і тут кожную ноч сніцца родная хата, а гэтай ноччу сніўся дым з коміна нашай хаты... А табе што сніцца?» — «Нічога не сніцца, Тоня, я проста ведаю: прыйдзе дзень — і я вярнуся дамоў, на Дняпро і на Ясельду». — «А я — на Морач...» —»1 цякуць яшчэ дома нешырокія рэчкі — Грыўда, і Цна, і Бобрык...»