«Я й не чула пра такія, — раскажаш?» — «Раскажу, потым... Во было, што ў Грыўду я, хлапчуком, упаў з лодкі, а як вылез з вады на бераг, дык у штанах у мяне, у кішэні, біўся шчупак». — Тоня засмяялася: «Ой-ёй-ёй! Праўда?.. — Потым пасур'ёзнела ў твары, памаўчала. — Ну, а калі раптам, Толя, закахаешся тут у якую казашку, ці ў чачэнку, ці, можа, у немку — дык і застанешся тут? Га?» — Гэтым пытаннем яна ўдарыла па мне, і стала мне балюча, так балюча... Так ударыла! I я не проста сказаў — я крыкнуў: «Тоня! Не трэба!» — Яна спынілася, спалохана глядзела на мяне. I я паўтарыў, але ўжо цішэй: «Не трэба». Далей мы йшлі моўчкі, і хоць не бачыў я Тоніных вачэй, але адчуваў: яна збоку пазірае, здзіўлена пазірае на мяне. Нарэшце, яна сказала: «Што здарылася з табою?» I тады я, таксама — нарэшце, не вытрымаў: «Тоня, а што здарылася з табою? Там, дома?..» Яна не адказала, я і не чакаў адказу на маё пытанне, больш таго — я ведаў, што пытанне маё балюча ўдарыць па ёй, ведаў, але ж спытаў і таму праз якую хвіліну ўжо біў сябе ўнутры: навошта зрабіў балюча ёй, ёй, каторую яшчэ нядаўна так кахаў?! Тоня спынілася, глядзела кудысьці далёка ў стэп, і ў вачах яе стаялі слёзы. Я ўзяў яе за плечы, хацеў прыгарнуць да сябе, але яна адштурхнулася ад мяне, губы яе перасмыкнуліся, слёзы падалі з вачэй, яна выпусціла з рук тапачкі, выцерла далонькай слёзы на шчоках і сказала: «Не мучай мяне, не здзекуйся. Ты не хочаш, не хацеў мяне... дабіць? Не хацеў—праўда? — Цяпер яна ўжо глядзела мне ў вочы. — Адчуваю сябе такой пабітай. Я такая падбітая — быццам мне ўжо многа-многа гадоў, быццам я даўным-даўно жыву, а мне ж толькі васемнаццаць...» Я маўчаў. Мы пайшлі — побач, ціха, па высокай, амаль сухой ужо траве, у бок стана. Ля палаткі стаялі дзяўчаты, а з імі — і кухарка, і Жыгун, і шафёры — і ўсе яны па-добраму ўсміхаліся нам, а потым дзяўчаты абступілі нас, узяліся за рукі, утварылі круг-карагод і пайшлі вакол нас, весела спяваючы на ўвесь стэп, на ўсю Азію: «Жаніх і нявеста паелі ўсё цеста!» Тоня кінулася з карагода — разарвала рукі сябровак, убегла ў палатку, упала там. Дзяўчаты сціхлі, здзіўлена глядзелі на мяне. Я стаяў перад імі, як слуп, а Жыгун сказаў: «Нічога, нічога... Усё ў парадку. Так трэба. Тоня плача? Так трэба. Оля! — гэта Жыгун паклікаў Казлоўскую, якую за вочы і ў вочы, нібы жартуючы, дзяўчаты звалі Жыгуніхай. — Ідзі да Тоні!» Казлоўская — вясёлая «пампушка», круглатварая і кірпаносая і крыху касаватая — штурхнула мяне кулачком у бок і пабегла ў палатку. Яны з Тоняй жывуць у адным інтэрнацкім пакоі, і, здаецца, збольшага сябруюць... Я пайшоў у стэп за сваімі валамі. Кухарка і дзяўчаты клікалі мяне снедаць, а мне не хацелася есці, запрог валоў, сеў на перадку воза, валы паныла апусцілі галовы і пайшлі на сваю каляіну ў стэпе, бочка грымела за маёй спіной. Усю доўгую дарогу да Ішыма і назад валы ішлі, апусціўшы галовы, драмалі, і мне драмалася, стэпавая дарога пакалыхвалася, і калі прачынаўся — думаў усё пра адно: што здарылася з Тоняй там, дома, у яе вёсцы?.. Вечарам Жыгун адвёў мяне за палатку, сказаў, што з Тоняй, калі яна прыехала да маці пасля сесіі, перад паездкай на цаліну, здарылася такая бяда: да яе сватаўся хлопец-сусед, ён скончыў школу на тры гады раней за яе, прыйшоў з арміі, Тоніна маці і хлопцаў бацька, калгасны брыгадзір, дамовіліся пра сватаўство, Тоня вынесла сватам гарбуз, хлопец напіўся, злавіў на вуліцы Тоню, — яна йшла дахаты позна ўвечары з кіно, — і набіў, выкручваў ёй рукі, цягаў за косы, яна не крычала — каб не збегліся людзі, не сталі сведкамі яе ганьбы, яна толькі прасіла хлопца, каб не забіваў яе, каб пусціў жывую, называла яго ласкава па імені (я ўспомніў: Тоня ў сне прашаптала імя), але той сказаў ёй, што заб е ці скалечыць — яго строга не пакараюць, бо дзед яе, па бацьку, расстраляны бальшавікамі ў грамадзянскую вайну за тое, што біўся з імі, бальшавікамі, пад Слуцкам, а сям’я дзедава схавалася там, на Клеччыне, а дзедаў брат у Амерыцы, шле адтуль лісты і пасылкі Тонінай маці, і яшчэ казаў тады той хлопец-сусед, што бацька яе стаў камсамольцам-падполыпчыкам, каб не папракалі за яго бацьку, але замазаўся тэбэшоўствам — стаў нацыяналістам, успомніў сусед-кат і тыя часопісы, якія яна прынесла была ў школу, і пра сярэбраны медаль напомніў, і прыгразіў, што напіша пра ўсё ў інстытут, а яна, Тоня, прасіла яго і не біць яе, і не пісаць нікуды, 6о ў яе на свеце толькі адна маці засталася, і ёй, маці, вельмі цяжка. На цёмнай вуліцы пачуўся нейчы голас, і кат уцёк, а Тоня, трымаючыся за платы, ледзь дайшла, дапаўзла да сваёй хаты і нікому потым не пажалілася, толькі во, упершыню, расказала пра ўсё ўчора вечарам Казлоўскай... Мы паціху йшлі з Жыгуном па стэпе, і ён сказаў, што Тоня — нейкая такая... як падбітая птушка. I яшчэ сказаў, каб я дужа не ўпадаў за ёй, а лепей — каб і думаць пра яе перастаў, бо невядома, казаў Жыгун, за што яшчэ гэтая птушка падбітая, і яшчэ невядома, ці трэба будзе яе ратаваць... Калі Жыгун гэта сказаў, я спыніўся, моцна схапіў Жыгуна за плячо, развярнуў яго да сябе і падняў руку, каб ударыць, але неяк стрымаўся — бо надта ж кволы быў Жыгун, слабы, і мне стала нават не па сабе, я зняў сваю руку з яго пляча і пайшоў далей, адзін, у цемру азіяцкай травы. Ішоў доўга і бяздумна і раптам далёка перад сабой пачуў нейкі грукат, і гэты грукат набліжаўся, шырыўся і падымаўся ў цёмнае неба, і ўбачыў перад сабой, пакуль далекавата, бляск маланак — яны рэзалі-кроілі цемру ўнізе, па стэпе, і ў небе. Усё гэта разам — грукат, свіст, маланкі-шаблі, іржанне коней — пранеслася ураганам збоч мяне, абдало густым пылам, пасечаным кавылём, — то быў грукат конскіх капытоў, свіст татара-манголаў, агонь у іх прыжмураных вузкіх вачніцах, бляск ускінутых утору шабляў. Я азірнуўся на захад — гэтаму ўрагану ўслед — і сказаў: ляціце! пыліце! тапчыце! каб потым, праз тысячу гадоў, не было ўжо чаго ні паліць, ні таптаць! I чаму вы не зачапілі мяне сваім вогненным лётам? Навошта пакінулі тут? Бо я для вас — ніякая не перашкода? I — нікчэмнасць? Няўжо адно аб лясы і балоты — багнішчы майго Палесся — спатыкнуліся вашыя коні? Я ж сам бачыў, як тыя коні паднялі сваіх вершнікаў з раскосымі вачыма і касымі шаблямі высока над Ішымам...