Ішоў аўтобус, я падняў руку і — паехаў — дарогаю праз лес, лес, лес, праз Цну, Начу, Лань, на бераг Морачы...
У аўтобусе было цесна, душна — не ад пасажыраў, а ад іхніх валізкаў, бавулаў на колцах і без колцаў — атрыбутаў «пераходнага перыяду» ад сацыялізму да незразумелых простаму люду, во гэтым пасажырам-палешукам, «рыначных адносін» — і таму яны сядзелі, стаялі, маўчалі і паціху лаялі адзін аднаго:
«Не напірай... тваю маць...». «Забяры сваю нагу з майго калена...» —«Гэто не мая нага...» — «Ачыя?» — «О гэтае бабы...» — «Я табе дам... гэтае бабы... я камерсантка...» — «Шчо за мерсанка... тваю маць...»
I ўсе мы ехалі — праз лясы і палі...
Ля Морачы я сышоў з аўтобуса. Перад мостам цераз рэчку споўз з высокае пясчанае абочыны, ступіў на траву, пайшоў берагам, вузкай сцежкай між лёгкіх дзьмухаўцоў белых рамонкаў ружовай канюшыны, пахкога дзяцельніку — сцежкай між рэчкай і спелым жытам, у якім сінелі васількі...
Я не спяшаўся, ішоў спакойна берагам Морачы, ведаў, што прыйду — туды, куды ўжо гадоў трыццаць не прыходзіў не прыязджаў, на хутарок між поля, да хаткі ў вішанніку, у якім калісьці буяў светлы палын, і між палыну, у цёплым шэрым пяску купаліся куры, ля курэй білі «шпорамі» вогненна-чырвоныя пеўні, а калі я зачыняў за сабой веснічкі, збітыя з альховых жардзінак, пад саламянай, замшэлай страхой расчыняліся дзверы, і з цёмных сенцаў — маленькая, сухенькая — Тоніна маці казала мне насустрач: «А во й Толя...» Яна ступала на ганак, на патрэсканую дошку на двух камянях, — выцірала аб фартух счарнелыя — ад торфу і бульбы — далонькі і працягвала мне руку. У акне расхіналася трапяткая белая фіранка, і на ганак ластаўкай вылятала Тоня — з распушчанай да пояса касой, у квятастай паркалёвай сукенцы, падыходзіла да мяне, прыціскалася шчакой да майго пляча і шаптала: «Прыехаў... прыехаў... прыехаў...» Маці хуценька йшла ў хату, а мы з Тоняй — у вішаннік, сядалі на траву, між палыну, і там Тоня цалавала мяне ў шчокі. Я кахаў яе, а яна... Не ведаю... Вакол нас горка пахла палыном...
Потым мы йшлі на Морач. Я ссоўваў з берага ў ваду старую лодку, браў пад алешынай вясло, і мы ціха плылі за вадою. Я выцягваў з Морачы белыя лілеі — такія ж самыя, як калісьці на Ішыме...
Цяпер я ішоў сцежкай між канавай, былой Мораччу, і спелым жытам. Там, дзе сцежка зварочвае проста ў жыта і павядзе мяне да хутарка — ці на яго котлішча? — я спыніўся. На беразе канавы — ніводнай алешыны. Але ў траве ляжалі два шырокія камяні, прыціснутыя адзін да аднаго, тыя самыя, на якіх калісьці ляжала патрэсканая дошка, — рэшткі Тонінага ганка. Камяні ўжо даўно ўтравелыя. На адзін з іх нахіліўся падсохлы рамонак, на другі — сцяблінка крываўніку. Я адхінуў крываўнік убок, сеў на камень. Далей ісці дарма. Заплюшчыў вочы і так сядзеў доўга, сам з сабою, з радком успомненым:
Ні ракі, ні цябе, ні вясла...
Успамінаў тое, што ўжо даўно не ўспаміналася.
...Па вяртанні з Казахстана нам, хто быў там на ўборцы ўраджаю, далі тыдзень адпачынку — дома. Тоня прыехала з вёскі ў горад нейкая самотная, спакутаваная, гаварыла са мной, а ўсміхалася рэдка. Жыгун сказаў, што ў інстытут прыйшло з Тонінай вёскі пісьмо — пра яе бацьку. I яшчэ шапнуў: «Не хадзі з ёй». У калідоры факультэта якраз нікога не было, і як я трэснуў яму, Жыгуну, па вуху — ніхто не бачыў, і ён нідзе нікому не сказаў. Я адпрасіўся ў дэкана на два дні, хутка дабраўся спадарожнымі машынамі да Тонінай вёскі. Быў ужо позны вечар, асенні, я асцярожна распытаў у стрэчнае на вуліцы жанчыны, дзе чыяхата, знайшоў хату «таго», паклікаўяго на вуліцу. Гэта быў здаравенны, плячысты дзяцюк, нашмат, было відаць, дужэйшы за мяне, але я з усяе свае сілы ўдарыў яго ў падбароддзе, так ударыў, што ледзь сам утрымаўся на нагах, а ён — упаў на зад, упаў, мусіць, ад нечаканасці, сядзеў на зямлі, глядзеў на мяне, маўчаў. Я ціха сказаў: «За Тоню», — і пайшоў ад яго. Ён не даганяў мяне. Ноч была халодная, і я да раніцы тупаў па старой «варшаўскай» дарозе і казаў сабе: я стаў біцца — добра гэта ці не?..
Тоні пра сваё падарожжа я не сказаў. У мой інтэрнацкі пакой аднойчы вечарам (я быў адзін) прыйшоў Жыгун, паставіў на стол бутэльку віна, сказаў: «Даруй мне», — мы цыпілі, я дараваў яму: малады камуніст...
А ў той чэрвеньскі дзень, калі мы здавалі — за другі курс — экзамен па «Основам марксизма-ленинизма», Жыгун падышоў да мяне ў калідоры (я атупела глядзеў у старонку «Основ»), сказаў ціха: «Тоня заваліць... пачала адказваць па-беларуску... старшыня камісіі сказаў ёй... а яна — сваё... усё — заваліць...» Тоня хутка выйшла з аўдыторыі, пабегла па калідоры міма дзяўчат да дзвярэй, дзверы бразнулі за ёй, дзяўчаты кінуліся ўслед, я бачыў праз акно, як Тоня выбегла з корпуса на вуліцу Маркса, звярнула на Леніна — у інтэрнат, тры яе сяброўкі — з аднаго пакоя — беглі за ёй. Я таксама выбег на вуліцу, але — вярнуўся, бо трэба было здаць экзамен, я быў апошні.