Мартын зноў зайграў польку, і зноў хата загрымела ад нашых скокаў. Раптам Мартын дацягнуўся рукой да выключальніка, шчоўкнуў ім, у хаце стала цёмна, Мартын сказаў:
— А зарэ, хлопцы, ціскайтэ дзіўчаток!
Хлопцы спачатку разгубіліся, сціхлі, а дзяўчаткі запішчалі, сталі ў цемнаце хавацца па кутках, па-за сталамі, некаторыя шукалі дзверы ў сенцы. I тут хлопцы ачомаліся, кінуліся лапаць у цемнаце дзяўчатак, тыя яшчэ галасней запішчалі, заверашчалі, пачуўся прарэзлівы Зінін голас:
— Куды палез!
Гэта яна крыкнула на Жору, бо адтуль, дзе Зіна крыкнула, чуўся звон жалеззя. Схапіў і я Іру, крэпка сціснуў яе за голы локаць, але яна маўчала, толькі часта і цёпла дыхала мне ў твар, са мною раптам нешта дзіўнае зрабілася ўнутры — я, здалося, перастаў зусім, дыхаць і думаць і быццам памёр. Іра штурхнула мне ў бок, і я зноў стаў ведаць, што я жывы, усё ўспомніў і хацеў быў ужо паціскаць пальцамі Ірын нос, але тут успыхнула ў хаце святло і Мартын зарагатаў. Усе мы сціхлі, пабеглі па хаце, расселіся на лаўках ля сцен і цяжка дыхалі.
Мартын зноў зайграў, я ўзяў Іру за руку і павёў на хату. Яна шапнула мне, што гэта ўжо танга, і вадзіла мяне спакойна, ціха — крок туды, крок сюды. Мы былі вельмі блізка адзін да аднаго — мусіць, так трэба ў танга. Па той бок цёмнага акна зноў стаяла Ірына мама. Калі Іра крутанулася тварам да акна, мама яе звяла свае далоні і рашуча развяла. Іра кіўнула ёй галавой: добра, мама, — і тут жа адштурхнулася ад мяне на локаць, шапнула мне: так блізка нельга. За акном Ірына мама яшчэ пагрозліва паківала нам пальцам і зноў знікла ў цемры.
Нарэшце, мы ўсе стаміліся, і Мартын стаміўся, сеў за стол, піў гарэлку і еў. Жора сядзеў на лаўцы ў кутку пад іконай і спаў, жалеззе ў яго штанах маўчала. Дзяўчаткі ціха запелі: «Ой, мароз, мароз, не марозь мяне...» А мы, хлопцы, раптам здзівіліся: а дзе ж сам Кудака наш?.. (Толькі пасля, праз два-тры дні, мы ўведалі, што Кудака ўсю тую ноч прастаяў пад акном пакойчыка, у якім кватаравала старшая піянерважатая.)
Мартын напіўся, наеўся, сядзеў за сталом, плакаў і казаў нам:
— Ой, дзіты, дзіты! Ныц вітэ шчэ нэ цямітэ. Нэ цямітэ, што найгоршэ горэ мінувало — нэма войны. Тыхо на зэмлі. Співайтэ собі. Ой, дзіты, дзіты!..
Я хацеў сказаць Мартыну, што ведаю вайну, але не сказаў, выцер слязу на шчацэ...
...Раніцай мы ўсе зноў сабраліся ля Кудакавай хаты —прыйшлі развітацца з Кудакам. Разам з Ірай прыйшла Ларыса. Яны стаялі ля плота пад вішняй, Ларыса трымала ў губах вішнёвы лісцік, раз яна спадылба глянула на мяне.
Прыйшоў і Мікалай Мікалаевіч. Ён будзе (пра гэта я пачуў дома ад бацькі) нашым класным кіраўніком. Настаўнік пра нешта гаварыў у двары з Кудакавай маткай. Кудака доўга не выходзіў з хаты. Але во ён выйшаў на ганак з чамаданам. Чамадан быў збіты з дошак. Кудака паставіў яго ля плота. Кудачыха абхапіла твар рукамі, заплакала, настаўнік суцяшаў яе. Заплакал! і дзяўчаткі, але ціха, хавалі вочы далонькамі. Ларыса трымала ў губах вішнёвы лісцік. Я з-за Сцёпавага пляча пазіраў на той лісцік. Кудака стаяў стаяў слухаў, слухаў матчын плач і раптам узяў дый лёг на траву пад плот, лёг тварам угору, закінуў рукі пад галаву і сказаў так, што ўсе пачулі:
— Ны-ку-ды ны поі-ду!
Усім нам адразу стала лёгка, дзяўчаткі выцерлі вочы, мы заўсміхаліся, а потым і разышліся.
Я паціху йшоў апошнім. I тут пачуў ззаду Ірын голас:
— Толя, пачакай.
Я азірнуўся. Іра пакінула Ларысу стаяць ля брамы, падышла да мяне і на вуха мне шапнула.
— Ларыса сказала, каб ты зняў з іхняга даху кветку, яна там зачапілася за комін.
Я стаяў перад Ірай як ачмурэлы, маўчаў, чуў, што да вачэй вось-вось падыдуць слёзы, таму павярнуўся да Іры спіной, буркнуў:
— Скажы Ларысе: вецер закінуў кветку і вецер скіне.
I рашуча пайшоў за таполю, дахаты. Спыніўся ля веснічак і ўспомніў: вішнёвы лісцік... Яна яго праглынула ці выплюнула ў пясок? Напэўна ж, выплюнула, ды яшчэ й прытаптала чорным чаравічкам. I паўтарыў сам сабе словы, якія чуў не раз ад Шухалевіча: «Ну й бабы! Ну й бабы!..»
Да нас пад дуб, кал! мы там гулялі ў «ножыка», падыходзіў Еган і ўсё тлумачыў нам словамі і рускімі, і нямецкімі, і польскімі, і нават нашымі, што вось хутка прыйдзе восень, пахаладае і іх павязуць адсюль кудысьці далёка, а можа — і дахаты, нах хаўз у Германію. Дужа напалохаў мяне аднойчы і здзівіў Эрых: падышоў да нас на беразе возера, стаіць і глядзіць на аднаго мяне, проста мне ў вочы, глядзіць доўга, спадылба, ні разу не міргнуўшы вокам, глядзіць так, як быццам хоча мяне запомніць на ўсё жыццё, потым павярнуўся да нас рыжай спіной і ціха, панурыўшы голаў, пайшоў да сваіх, да сасновых штабялёў на беразе, якія выраслі ўжо і высока, і шырока. I калі ён аддаляўся ад нас, мне рабілася ўсё болей і болей сорамна за сябе — што спалохаўся яго позірку, але так было, і той позірк мяне яшчэ доўга непакоіў. Не ведаю чаму, але мне нават шкада яго стала тады, калі ён адыходзіў ад нас берагам, панурыўшы голаў, і мне нават падумалася: няўжо я тады ў калідоры так балюча яго ўдарыў, так балюча яму зрабіў. Але, калі Эрых падышоў да Ёгана і нешта гаварыў таму, азіраючыся на нас, а можа — на аднаго мяне, я сціснуў кулакі і сказаў сабе: дурань, раскіс...