Хлопцы дагналі мяне і моўчкі ішлі ззаду.
Усю ноч я варочаўся на ложку з боку на бок. Але як ні варочаўся, мне ўсё было мулка, душна было, і я ўсё адпіхваў нагамі коўдру. Галя на сваім ложку нешта шаптала ў сне. За сцяной бацька з мачыхай то спрачаліся, то надоўга сціхалі, то зноў спрачаліся. Я затыкаў пальцамі вушы, каб не чуць іх. Калі мне стала ўжо невыносна душна, я ўстаў з ложка, ціха падышоў да Галі, накрыў яе з галавой коўдрай, ціха апрануўся, абуўся, адчыніў акно, пералез цераз падаконнік, зачыніў акно і стаў пад вішняй, з яе лісця пасыпалася мне на галаву і за каўнер халодная раса. Пайшоў за вугал хаты і сеў на калоду пад глухой сцяной. Тут мне стала добра — ціха, утульна. Праз густое лісце вішанніку свяціліся сінія зоркі. Цішыню зрэдку парушалі птушкі на таполі, калі яны лапаталі ў лісці крылцамі.
«Што ж гэта робіцца на свеце?» — падумаў я на калодзе пад сцяной, і мне стала сорамна ад таго, што я, такі яшчэ малы, ужо гэтак падумаў. I таму, каб быць — як і трэба, як яно і ёсць — малым, я ўстаў з калоды, узяў рукою над галавой галінку вішні і страсянуў з яе на сябе расу. Кроплі пякучым холадам пабеглі з шыі ўніз па скуры, мяне ўзяла дрыготка, я ажно скурчыўся, ледзь не ўпаў, але паспеў сесці на калоду. Здаецца, я й не хацеў, але ж зноў падумаў: «Што ж гэта робіцца на свеце?» I тут жа падзівіўся з самога сябе: а чаму мне ўжо й не сорамна гэтак думаць?
Я сядзеў адзін, здавалася — адзін на зямлі, у гэтай начы, адзін пад высокімі-высокімі сінімі зоркамі, а зусім нядаўна быў вечар, і гэтым вечарам столькі на мяне абрынулася ўсяго, што потым і не спалася, было мне так мулка на ложку і так душна...
Ужо вечарэла, калі Шухалевіч паставіў ровар да нашага плота і зайшоў на двор. Мы з Галяй якраз прынеслі з гарода кошыкі з бураковым бацвіннем — парасятам на ранак. Шухалевіч сеў на лаўку, зняў з галавы саламяны капялюш, выцер даланёю пот на ілбе. Бацькі з мачыхай дома не было, пайшлі гасцявацца да Падвальнага.
Шухалевіч пазваў мяне пальцам да сябе, я падышоў.
— Сядзь, Толя.
Ён пасунуўся на лаўцы, каб я сеў. Але я стаў перад ім.
— Ну, добра, Толя, стой. Большы вырасцеш. Дык от што... Ну, як табе сказаць... Ну, я сяк-так ведаю па-нямецку... Дык от калі Эрых пайшоў ад нас, Ёган расказаў мне пра яго. Эрых, аказваецца, таксама быў настаўнікам у сваім гарадку недзе ва Усходняй Прусіі. А цяпер ён не можа трываць дзяцей. Проста ненавідзіць, асабліва нашых... Прынясі мне, Толя, вады. Смага нейкая...
У Шухалевіча нават на бровах — яны ў яго белыя — выступілі кропелькі поту. Я прынёс яму з сенцаў вады ў кубачку, ён прагна выпіў ваду.
— Слухай, Толя, я цябе прашу: нікому не гавары, што я з немцамі гэтымі... ну, бывае, бяседаю. Мне цікава паглядзець на фашыстаў зблізку, чым гэты фашысты дыхаюць... — Шухалевіч злосна бліснуў вачыма. — Ух-х, х-хвашысты! — Шухалевіч стукнуў кулаком па лаўцы, але я ведаў, што лаўцы балюча не стала, і бачыў я, што злосць у вачах сваіх ён зрабіў. — Я б іх, г-гадаў!.. — Шухалевіч падняўся з лаўкі, прайшоў па двары, зазірнуў за вугал хаты, у вішаннік, потым зазірнуў за вугал хлява, вярнуўся да лаўкі, сеў. — Нядаўна, Толя, у Спорава ноччу прыходзілі бандэраўцы, у аднаго чалавека стаялі пад сцяной ля акна, а той чалавек у бальшавікі хоча ўступіць... Дык от, можа, і за мною сочаць. — Шухалевіч азірнуўся назад, за плот, у гарод. — Мой цесць хаця й бацюшка, але я, Толя... — Ён паказаў пальцам угору. — Ну, ладна. Я табе, Толя, давяраю, ты нікому ні-ні... — Мне ўжо не падабалася, што Шухалевіч мне так давярае, і я нецярпліва перад ім пераступаў з нагі на нагу. — Дык от чаму Эрых не можа трываць дзяцей нашых, савецкіх... Ужо тры гады, з сорак пятага, Эрых ведае, як адзін наш салдат у тым гарадку ў Прусіі зачыніў у нейкай будцы яго жонку і двое яго дзяцей, хлопчыка і дзяўчынку, абліў будку бензінам і падпаліў... I той салдат ішоў па нямецкай вуліцы і крычаў... Мусіць, звар’яцеў. Крычаў, што яны ўсе фашысты, што немцы спалілі разам з хатай усю яго сям’ю. Старых бацьку і маці, жонку, трое яго дзяцей... Ішоў і крычаў, што ўсю вёску з людзьмі спалілі... Будка тая згарэла... Салдата там жа, на вуліцы, расстраляў яго камандзір... Але як дазнаўся Эрых пра ўсё гэта, Ёган не сказаў... А, чорт з імі! Прынясі, Толя, яшчэ вады.
Я вынес зноў яму вады, пачакаў, пакуль вып’е, занёс кубак у сенцы і на двор болей не выйшаў, хаця мне чамусьці было надта шкада Шухалевіча — напэўна, таму шкада, што ён, такі сталы і дужы чалавек, давярае мне, малому хлопцу і худому, як трэска...
Праз акно з хаты я бачыў, як Шухалевіч вывеў ровар на вуліцу і паехаў праз браму. I тут жа ўбачыў я: у браме рэзка адчыняюцца дзверы, ажно грукнулі па сцяне, і Катажына выштурхнула за парог Антэка, ён зачапіўся нагой за парог і грымнуўся вобзем, тварам у зямлю. Сядзеў Антэк на вуліцы, плакаў, з носа цякла кроў, ён размазваў яе растапыранымі пальцамі па твары, ногі чорнымі пяткамі біліся па зямлі. Катажына зачыніла дзверы. Антэк падняўся з зямлі, ціха пайшоў за браму. I яшчэ я ўбачыў: нізенькі мужчына ў вайсковай форме падышоў да дзвярэй у браме, адчыніў іх, Катажына схапіла яго за руку і пацягнула ў цёмны свой пакой.