Я йшоў па заснежаным лесе ш раптам адчуў ці, можа, пачуў: нехта глядзіць мне ў спіну. Я спыніўся, азірнуўся назад: нікога. Падняў голаў уверх і ўбачыў: вавёрачка, рыжая, тая самая, напэўна, што й ля альтанкі, глядзіць на мяне з сучка на яліне, глядзіць цёмнымі вачынкамі, глядзіць доўга, глядзіць неяк глыбока-ўдумна, і толькі пушысты хвосцік яе ціхенька, ледзь заўважна варушыцца. Мне стала цёпла і лёгка, і я ўсміхнуўся. І тады вавёрачка весела кугікнула і рашуча скокнула з дрэва на дрэва, і яшчэ з дрыва на дрэва, і яшчэ…
А можа, гэта й добра, што некалі на вакзале прапаў рукапіс той маёй першай аповесці-ўспаміну: у ёй не было ўсяе праўды.
29 ліпеня 1994 — 5 лютага 1995 гг.
Вярховічы
Імгненне светлае
Частка першая
Прачнуўся пад нагамі Уладзіміра Вялікага. За Дняпром, за Дарніцай світала. Мяне трасло ад холаду. Туман быў золкі, амаль белы. Ён падымаўся ад нябачнага берага, нябачнай з-за туману ракі — падымаўся сюды, наверх, на Уладзімірскую Горку. Я нацягнуў каўнер пінжака на шыю, палажыў на галаву далоні, сціснуўся каленямі. Сядзеў на траве пад кустом акацыі. Трава пада мной была крыху ўгрэтая маім целам за ноч, а вакол яна ў расе. Нават вачамі чуеш, што раса халодная, сцюдзёная. Па дарозе ў Кіеў я на дзень быў заехаў да бабы і дзеда ў Вікаўку, што на Гомельшчыне, таксама ля Дняпра: «Чаго ж ты, унучак, засвет едзеш ды ў адным жакеціку?» — «Дык жа, баба, яшчэ лета, стану на работу, зезджу дамоў адзенуся на восень». — «А ці ты ведаеш, унучак, што на Спаса раніцай халодна-халодна, каляна-каляна?..»
Ад дрэваў, кустоў, травы на Горцы веяла сырасцю, ад Дняпра ўсё падымаўся туман, чорны Уладзімір Вялікі стаяў мокры. Я ціха сказаў яму, крануўшыся рукой камення пад ягонымі нагамі:
— Халодна й табе, княжа, га?
Князь маўчаў. Ён глядзеў па-над туманам за Дняпро, у бок Чарнігава і Карачарава, а можа, і ў бок Масквы. Позірк Вялікага князя йшоў крыху спадылба, позірк каменны, цвёрды. Гэта ж трэба, яшчэ не так даўно мяне выклікала на ўроку настаўніца расказаць пра гэтага князя, а тут во цяпер мы побач, толькі стаіць ён на п’едэстале, а я скурчыўся пад яго нагамі. Цікава, ці была ў яго барада? У майго ямнаўскага дзеда шырокая, густая барада пахла тытунём і мёдам, і мне, калі я быў малы, а на дварэ стаяў холад, было заўсёды ля той барады цёпла і ўтульна. За падбародак Уладзіміра Вялікага зачапіўся шматок туману, і таму я не ўведаў, ці была ў князя барада. Учора, здаецца, яе не было.
Я ж і ўчора тут начаваў, і заўчора. I тут прыйшло ў галаву, як я галіў нядаўна вікоўскага дзеда. Ён, пахмурны, не гледзячы ні на кога ў хаце, пераступіў парог з сенцаў, паставіў у куце на ўслоне пад абразамі лазовы кош з жоўтымі яблыкамі — заўтра Спас — буркнуў мне: «Паголіш мяне». Я дастаў з печы гарачай вады ў чыгунку, дзед даў мне памазок, мыла, кубачак, брытву і лязо. Лязо было ўжо даволі ржавае. «Бяда будзе», — падумаў я, напраўляючы тое лязо. Падумаў, падумаў, узяў дый дастаў з чамаданчыка сваё свежае — «Неву». Шчокі, падбародак дзедавы добра-такі ўшчацінелі. Калі я прайшоў лязом ад скроні ўніз, дзед толькі скрыгатнуў зубамі, але змаўчаў, — ён увогуле вядомы на ўсю вёску маўчун, — калі ж я завінуўся брытвай над яго сківіцай, дзед не сцярпеў, выкінуў, нарэшце, вонкі сваю злосць і крыўду на мяне: «Гэта ж цэлы год правучыўся ў нісцітуце, а валоссе так і рве, так і рве! Навошта кінуў нісцітут?! I валоссе так і рве, так і рве! I наўмысля сваім лязом, каб валоссе на глотцы рваць, так і рваць! Навошта кінуў нісцітут!..»
Калі шматок туману раставаў на падбародку князя, мне здалося, аж быццам пачулася, што ён, Уладзімір Вялікі, шапнуў: «Валоссе маё так і рве, так і рве». Мне стала дужа шкада яго. Я сцепануўся рукамі, ударыў імі — тыц! тыц! — колькі разоў у паветры, каб сагрэцца, узбадзёрыцца; падышоў да помніка і пагладзіў сваёй камсамольскай даланёй ступню Вялікага князя...
Сонца ўжо спраўна стаяла над Дарніцай. Туман зусім растаў тут, на барцы, сышоў берагам, сплыў з вадой па Дняпры, ад расы застаўся толькі мокры след на маіх чаравіках, але яшчэ зырка свяцілася яна ў густой траве пад акацыямі, тоненькімі, як нітка, ручаінкамі сцякала з галавы князя — на грудзі, на калені, на педэстал. Спіна мая страпянулася холадам — мусіць, ужо апошнім, бо надта страпянулася, як ацерушылася ад усяго: ад ночы, ад ранішняга туману, ад мяне самога...
Я стаў на схіле Горкі, на белай, камяністай дарожцы. Тут пачынаецца Андрэеўскі спуск — ад помніка Уладзіміру Вялікаму, па схіле Горкі, праз плошчу, да Андрэеўскай царквы, што стаіць бліз берага Дняпра. Сцены царквы сінія, аконныя рамы белыя, купалы залатыя. Чалавек у чорным і доўгім, як у жаночым, адзенні і чорным высокім каўпаку з рыжымі валасамі на каўняры і рудой барадою — гэты чалавек лёгка ўзбег па прыступках на высокі ганак і схіліўся над замком. Чую, як скрыгатнула жалеза, дзверы расчыніліся насцеж, і чалавек увайшоў у царкву. Я толькі паспеў зрабіць колькі крокаў па дарожцы ўніз — і грымнулі проста нада мной званы, ды так, што вушы пазакладала. Але хутка я асвойтаўся з тым громам-звонам, і званы Андрэеўскай царквы ўжо звінелі мне, і рацэ, і плошчы, і ўсяму гораду, звінелі лёгка, весела, радасна...