Мы ішлі на дні чатыры, з начоўкай. Сцежка скончылася на ўзлессі, пачалося купіністае балота. Ногі ў ботах коўзаліся з хісткіх купінаў у чорную ваду, у гразь... Па балоце пракідаліся чэзлыя, крывыя бярозкі і хваінкі. Праз гадзіны дзве, як ужо добра пасвятлела, мы ступілі з балота на грудок, парослы альховымі кустамі, дробным бярэзнікам, крушынай, ажынай і папараццю. На грудку стаяў даўні ўжо, учарнелы будан, з леташнім сухім сенам у ім, з бярэмцам смалячкоў і вядром у кутку. Вуліч паправіў з бакоў будан, мы пасядзелі ў ім, пакурылі і пайшлі з грудка ў мокрую, забалочаную лугавіну, знялі там з плячэй косы, памянташылі іх, ад мянташак і косаў высока і шырока пайшоў звон, мы махнулі косамі шырока, бадзёра, прутка са здаровым і радасным уздыхам «Гэх! Гэх!» — як заўсёды першай раніцай сенавання...
Вечарам Вуліч узяў вядро ў будане і сказаў:
— Пайду па ваду. Да Казлючыхі. 3 паўкіламетра. Там у яе на гары смачная вада ў калодзежы... Казлючыха? Старэнькая ўжо. Была настаўніцай украінскай мовы. З-за вашага Васіля Быкава... — Вуліч запнуўся, але тут жа паправіўся: — Нашага... З-за нашага Васіля Быкава пацярпела яна, сышла з сяла... Купіла хатку на хутары, на гары, хатка тая пуставала...
Я нецярпліва перабіў Вуліча:
— А пры чым тут Быкаў?
-— А не схацела весці свой клас на экскурсію ў музей Фёдарава... Музей тут недалёка. Музей партызанскай славы.
— Валя! Але ж пры чым тут Быкаў?
— А Фёдараў пабіў Быкава ў «Огоньке» за «Крутлянскі мост»... Дык Казлючыха паслала ў «Огонёк» гнеўнае пісьмо... Пісала, што, маўляў, сама была партызанкай і што ўсякай брыды хапала ў партызанцы. I яшчэ пісала, што народ пакутаваў і ад немцаў, і ад бандэраўцаў, і ад партызанаў-фёдараўцаў... Мужык загінуў пад Кёнігсбергам. Дачку яе згвалтаваў фёдараўскі разведчык. Дачка памерла пасля вайны зусім маладой. Пакінула ад таго разведчыка дзевачку, унучку Казлючысе... Дык во, па тым пісьме і па той гісторыі з музеем у школу нахлынула камісія... Сабралі педсавет. А Казлючыха вазьмі дый скажы на тым
педсавеце: чаму ж гэта вы, даражэнькія начальнічкі, на Украіне ды ва ўкраінскай сельскай школе не па-ўкраінску гаворыце?.. I пайшло-паехала. Па рабоце Казлючыху так прыціснулі, соткі абрэзалі, паўсаду выкарчавалі, як пракладвалі электралінію, медаля ўнучцы не далі — зрэзалі па рускім сачыненні... Казлючыха неяк дацягнула да пенсіі ў вячэрняй школе. Хадзіла на работу ўжо з хутара. Дасталося жанчыне. Было, што на кожным сходзе і ў школе, і ў калгасе, і на раённых настаўніцкіх нарадах усё білі і білі яе... Дык яна нарэшце схавалася з унучкай на тым хутары. I там да яе чапляліся, але потым неяк прыціхлі. Бо даўно й сама яна прыціхла — ат, не чапаю я вас, не чапайце й вы мяне... Унучка нікуды вучыцца не паступала — трэба ж старую дагледзець, трымае на сабе гаспадарку — свінні, козы, куры, гусі. Збірае грыбы, ягады... Што-небудзь прададуць на базары, ну й бабіна нейкая пенсія — жывуць сяк-так. Дзяўчына сена козам накосіць. Добра яшчэ, што ляснік нейкі далёкі сваяк, дык каня дае... А так ні ў кога нічога не просяць. У сяло дзеўка толькі ў краму сходзіць па хлеб і цукар ды на пошту... А Казлючыха туды — ні нагой... Ну, я пайшоў па ваду…
Надышоў спякотны поўдзень. Касцы ў такі час або цягнуцца паспаць у будане, або закасваюць штаны і апускаюць ногі з беражка ў канаву. Вуліч паскакаў па купінах на лес, на сцежку да свайго двара, а мне сказаў:
— Ну, калі ўжо так хочаш, то во — глядзі: гэтай сцежкай з грудка ідзі, ідзі, нідзе не зварочвай і прыйдзеш на ўскраіну сяла, выйдзеш на гравійку і пойдзеш па ёй ад сяла ў лясок...
Скрозь сосны бялеюць сцены мураванай будыніны — гэта, мабыць, і ёсць Музей партызанскай славы, «музей Фёдарава». 3 гравійкі зварочваю па дарожцы ў лес. Сапраўды — лясок. Ад яго ж, ад лесу адно чарнеюць з моху спарахнелыя пні, як порхаўкі. У маладым сасонніку — зробленыя нядаўна, можа колькі гадоў таму, зямлянкі — як знадворныя экспанаты для музея. Зямлянкі зверху ўсцеленыя высахлыя дзёрнам, на які метр ад зямлі — сцены з бярвення. Дзверы ў зямлянках паадчыняныя. Уваходжу ў першую. У задняй сценцы яе — невялікае разбітае акенца. Аскалёпкі шкла блішчаць на сухіх яловых лапках, уздоўж бакавых сценак — нары, на іх — таксама яловыя лапкі, сухое сена, салома-пацяруха. У зямлянцы стаіць — хоць і акенца разбітае, і дзверы насцеж — смурод: на падлозе, ля ўвахода, — кучкі счарнелых, ссохлых і нядаўніх экскрэментаў. Я выскачыў з зямлянкі, заціснуўшы рукой нос, выбег з лесу на дарогу. У музей я не пайшоў. Што мне там глядзець, калі тутэйшая дзятва ці, можа, экскурсанты гэтак адносяцца да партызанскай гісторыі?..