Палеская элегія
Дубовы пень шырокі, высакаваты — на ўзлеску, блізка ад Бобрыка, колішняй рэчкі, цяпер канавы. Пада мной па кары пня поўзаюць буйныя рудыя мурашы, завіхаюцца дробныя чорныя мурашкі. Ад куста крушыны прыляцеў сеў мне на калена белы матылёк: злажыў крылцы. Унізе ўпіўся ў траву слімак — шэрая круцёлка, наставіў на мяне рожкі-антэнкі. 3 чорнага карнявішча старой вольхі вытыркнуў цёмна-жоўтую галоўку вужака, дзівіцца на мяне і знікае ў дзірцы пад коранем. Белы матылёк паляцеў з калена.
Далекавата, недзе за Пагостам, па-над Ясельдай, глуха грымнула, і неба там надоўга сціхла, але высокая сіняя хмарына наплывала адтуль сюды, на Бобрык, на лес, зніжалася, цямнела. Ад рэчкі рашуча дыхнуўся вецер. I раптам грымнула над самай галавой, ды зверху не ўпала ніводнай кроплі. Хмара крута пайшла ўздоўж Бобрыка, на Спораўскія балоты. Але вецер перамяніўся, зноў грымнула над галавой — і ўпаў кароткі буйны дождж і не халодны, як усе апошнія гады пасля асушкі Палесся, — хмара гэтая прыйшла не з «варагаў»...
3 яліны на валасы мне, за каўнер упалі апошнія кроплі — тыя, што былі затрымаліся ў голлі. Мне добра ад свежасці зверху і знізу, ад цішыні, ад нейкай самотнасці лесу. Зусім блізка, нябачная, крыкнула сойка — толькі яна так можа крычаць: тужліва, няголасна, роспачна. Успомнілася журба Пімена Панчанкі ў яго «Крыку сойкі». У траўні я чытаў яго вершы сваім выпускнікам, прачытаў і «Беларускім настаўніцам». 3 вачэй Іры Ганчаровай упалі на стол, на яе рукі слязінкі, і пасля ўрока яна падышла да мяне — высокая, стройная дзяўчына, з доўгай светлай касой на худзенькай спіне, ціха сказала: «Анатоль Хведаравіч! Дайце мне, калі ласка, перапісаць «Беларускім настаўніцам»... Іра, дачка школьнай прыбіралышчыцы і калгаснага пастуха, хоча стаць настаўніцай роднай мовы. Я сказаў ёй: «Іра! Дзякуй табе за тваю слязу... Ты ўзыходзіш на пакутлівую дарогу — дык трымайся, дзяўчынка»...
Што гэта такое? Зусім блізка, але не ўгары, трэснула-грымнула, на колькі хвілін сціхла, потым стала грымець і грымець. I недзе зусім недалёка пачуўся стрэл. Адзін стрэл. Я азірнуўся праз плячо: за спінай у мяне доўжылася прасека, у канцы яе віднелася ў садзе апошняя хата Бабраўні — вёскі, што стаяла на беразе былой рэчкі, на доўгім пагорку збоч яе. Стрэл раздаўся з боку саду. Між высокіх соснаў над прасекай наплывала, зноў на мяне, нізкая, бухматая хмара і — напэўна, шырокая, але краёў яе відно не было з-за дрэваў. Над тым садам з хатай бліснула сіняя, востразламаная маланка, і грымела, грымела над соснамі, але вада з неба пакуль яшчэ не падала, аднак адчувалася, што яна вось-вось упадзе — бо і слімак ужо ўвесь схаваўся ў сваёй шкарлупіне, і белы матыль зляцеў з крушыны ў траву, і мурашы збеглі з кары ўніз на свае, у траве, сцежачкі. За поплавам, ля саду, зноў грымнуў стрэл. Я хутка абуўся, узяў у руку сваю кульбу, устаў з пня. Нейкая птушка цяжка ўпала на клён побач, на нейкае імгненне аціхла ў вецці, і, як абваліўшыся на зямлю, з падскокам-падлётам пайшла ў высокай траве ў бок маёй палаткі. Я скіраваў за ёй, і тады з неба на дрэвы і з дрэваў на мяне — на галаву, на плечы — упала вада. Я застыў пад шырокай ялінай. Птушка кінулася нізка на крылах перада мной — далей у бок палаткі. Што ж гэта за птушка вядзе мяне ў лесе пад ліўнем, пад маланкамі і громам, вядзе мяне — да мяне?.. Нарэшце, я ўбачыў яе: шэрая, на доўгіх, як у бусла, нагах, чорнае пере венічкам ухвасце заломлена ўніз. Гэта быў журавель. Ён стаяў насупраць уваходу ў палатку, за метраў пяць-шэсць ад яе, пад кустом ядлоўцу, і глядзеў мне насустрэчу, падняўшы крэпкую дзюбу. Я спыніўся. Журавель падумаў, падумаў, цяжкавата пераступіў праз камель гнілога, утравелага дрэўца, падскочыў махнуў крыламі, паляцеў понізу ў густы падлесак і недзе там сціхнуў. Я ведаў, што ён з гушчару глядзіць на мяне... А лівень перайшоў у ціхі дожджык. Я быў увесь мокры. Пераапрануўся ў палатцы, але застаўся босы на свежым папаратніку, сеў на пянёк пасярод палаткі, насупраць адкрытага ўваходу, глядзеў у падлесак, жураўля не бачыў але ведаў, што ён адтуль глядзіць на мяне... Я кінуў яму хлеба, хаця і не ведаў, ці ядуць жураўлі хлеб. Мусіць, не: птушкі гэтыя, зусім дзікія, жывуць далекавата ад людскога хлеба...
Вечарэла. Я ляжаў у кутку палаткі на сухім сене, яно не падмокла, бо палатка стаяла на ўзгорку. Сёння раніцай я выйшаў на шашу Пінск — Ганцавічы, спадарожнай машынай заехаў у Баброўню, зайшоў тут у краму, прыдбаў харчу і цыгарэтаў на колькі дзён, пастаяў на шчарбатым жалезабетонным мосце праз рэчку-канаву. Стаяў, абапёршыся локцямі на парэнчы, глядзеў у цёмную ваду, бачыў у ёй белае воблака і колішнюю вірлівую і чыстую рэчку між крутым левым і нізкім правым берагамі, бачыў луг між рэчкай і лесам, буслянку на старой бярозе... Падняў галаву: бярозы не было, нават пня ад яе не было. Пайшоў шашой у бок Ганцавіч, завярнуў у лес і ў метрах двухстах ад дарогі разгарнуў, паставіў зялёную палатку, невялікую, як на двух чалавек, заслаў дол папараццю, знайшоў на ўзлеску бярэмя пакінутага кімсьці сухога сена. Уваход у палатку быў на ўсход, на куст ажыны, на густы падлесак, цяпер адтуль глядзеў на мяне састарэлы, як я, ці можа, кім падбіты журавель. Так блізка, як сёння, я ўбачыў жураўля ўпершыню. Раней я бачыў і чуў гэтую птушку балот толькі ў небе, чуў вясной і дзесьці напрыканцы жніўня ці ў пачатку верасня яе тужлівае, працяглае «курлы-ы» і нават пісаў пра яе — як яна падае вясной з неба на зямлю сваіх, жураўліных, продкаў... Цяпер птушка глядзіць на мяне з маладога гушчару, зусім блізка, але я не бачу яе... Што ж табе, птушка, блага стала? Адбілася ад сваіх перад сконам? Не хацелася паміраць над морам? Гэта ж, мусіць, жудасна — падаць каменем з неба? Але ж — чаму і не між купінаў дзе-небудзь на Спораўскіх балотах — там іх крыху яшчэ засталося? Ці — у Прыпяцкім заказніку?.. А-а, цяпер я зразумеў: ляцеў журавель паміраць, мусіць, на балоты Выганаўскага возера. Але не здужаў? I — адкуль? Можа, ажно з Валыні?