Я сеў у аўтобус, паехаў далей. Перад чыгуначным шлагбаумам спыніліся, і ўбачыў я праз акно: на высокім камені пад кустом, ля чыгункі, сядзіць той самы «біч», сядзіць цвёрда, падпёршы кулаком падбародак, локаць — на калене, глядзіць перад сабой на чорныя шпалы, слухае грукат рэек, поза «Мысліцеля» Радэна, на рыжым шчацінні па вугалках вуснаў блішчаць буйныя слязіны, адну ён падчапіў сінім языком, зглынуў азірнуўся на аўтобус, доўга глядзеў на мяне, я апусціў вочы, рассунуў на акне шторку, цягнік імгненна прагрымеў міма нас — «біча» і мяне, аўтобус крануўся, прайшоў цераз пераезд, набраў хуткасць у бок Целяханаў. Я паклаў локці на спінку пярэдняга сядзення, палажыў на іх галаву і ціха, доўга плакаў, таму што той «біч» — гэта Юра, мой былы аднакласнік, кандыдат у майстры спорту па шахматах яшчэ з дзесятага класа і былы мой супернік па школьным каханні... былы, былы, былы мой найлепшы сябра і былы дысідэнт... Плакаў я — бо вельмі горка і балюча было мне не з-за яго, не з-за Юры, а — з-за сябе: чаму не падышоў да яго на рынку, чаму не сышоў з аўтобуса перад шлагбаумам, перад Юрам на камені, перад яго слязой?.. Я сабраў да болю ў скуры ў кулак валасы на галаве і так ехаў і плакаў глыбока ўнутры сябе, слёз не было. Не вытрымаў — узяў свой цяжкі рукзак і сышоў з аўтобуса перад паваротам на Уласаўцы — перад дарогай у глыбокі лес. Аўтобус пайшоў сабе далей, а я доўга стаяў збоч шашы і ўсё біў, біў, біў — пытаўся ў самога сябе: чаму? чаму? чаму?.. Сышоў з шашы, а там, пад соснамі, між кустамі ядлоўцу, зялёны мох вакол, стаяла старая, з дошак, альтанка з патрэсканымі, счарнелымі лаўкамі, сеў — глядзеў у глыбіню лесу і ўсё пытаўся: чаму?.. I ўсё ўяўляў сабе: ён сядзіць там, на камені
перад рэйкамі, і слёзы на яго рыжым, ускалмачаным шчацінні...
Па той бок шашы ішоў між дрэваў утравелы, усыпаны даўнім шыгаллем, ледзь прыкметны ў высокім папаратніку, насып — след колішняй, з нашага юнацтва, вузкакалейкі... Мы трэсліся з Юрам на голай платформе, саскочылі з яе ў Целяханах і дзень і ноч ішлі ўздоўж напаўсухога Агінскага канала да Ясельды, і Юра вучыў мяне пераплываць раку — адной рукой трымаючы над сабой адзенне, другой падбіраючы пад сябе ваду...
Летам пяцьдзесят пятага года нас, выпускнікоў сярэдняй школы райцэнтра, сабраў класны кіраўнік Сямён Радзівонавіч, і мы школьнай машынай, пасеўшы на лаўках у кузаве, паехалі ва Уласаўцы. Доўга ехалі лясной калдобістай дарогай, машына стала пасярод вуліцы, ля нізенькай, старой хаціны. Ля яе, ля плоту і ў двары —моўчкі стаялі людзі. Мы, хлопцы і дзяўчаты, прайшлі паміж сціхлага натоўпу ў сенцы, адтуль — у хату, і перад намі на шырокім услоне стаяла белая труна, і ў ёй ляжаў прыбраны, прычасаны, з сашчэпленымі на грудзях рукамі, Пеця, наш аднакласнік. У чэрвені мы ўсе разам скончылі школу, Пеця — на «выдатна», завёз дакументы ў ваеннае вучылішча і перад — ад'ездам на вучобу, купаючыся, захлынуўся ў роднай рацэ, і во мы прыехалі, прыйшлі ўяго хату навечна развітацца з ім. Дзяўчаты плакалі, хлопцы ўпарта глядзелі сабе пад ногі, на падлогу, зрэдку падымалі галовы і зноў апускалі... Галасіла Пецева маці, нахілялася над сынам, пыталася, пыталася, працягвала над ім счарнелыя рукі: «Куды ж ты, сынок? Куды ж ты, сыне, сабраўся?! Не йдзі туды, не йдзі... Во, паглядзі, і хлопцы твае, і дзяўчаты твае ля цябе... Маўчыш, Пецечка, маўчыш, сынок!..» I ой як плакалі нашыя дзяўчаты! А труна стаяла на трох доўгіх, шырокіх, вышываных ручніках. Мы, шасцёра хлопцаў, крэпка ўзяліся рукамі за ручнікі блізка ад труны, паднялі Пецю, панеслі з хаты ў сенцы, з сенцаў — у двор, там паставілі зноў на ўслон. Нехта з мужчын-вяскоўцаў усё нам падказваў і ў хаце, і ў двары — што і як рабіць. А маці Пецева, яго цёткі і сястра ўсё галасілі ў двары і на вуліцы. Мы неслі яго шырокай вуліцай, неслі між пажаўцелай травы, між кветнікаў перад хатамі... Помняцца высокія вяргіні перад вокнамі — жоўтыя, барвовыя, белыя... Пахлі пад сонцам тыя вяргіні і пахлі ў гародчыках гваздзікі. I злёгку пахла яшчэ нечым — пахла блізка, пахла нечым нетутэйшым, не з гэтага свету, а аднекуль ужо здалёку... Мы, хлопцы, ішлі ціха, насцярожана, глядзелі сабе пад ногі — каб не спатыкнуцца, і рукі нашыя ў ручніках напружана і трывожна дрыжалі. Іншы раз кідаў позірк на Пецеў твар: ён быў белы. Я кідаў позірк у неба: там ціха плылі белыя аблокі. Неба было высокае-высокае. А ўперадзе, перад намі і Пецем, нехта нёс ікону ў ручніку, нехта нёс крыж, нехта нёс века труны. Мы, хлопцы, здаваліся сабе, можа, упершыню ў свае семнаццаць-васемнаццаць гадоў, зусім дарослымі і сур'ёзнымі, адчувалі перад іншымі людзьмі, перад сабой, перад нашымі дзяўчатамі і — перад Пецем... незразумела — невымоўную адказнасць. Адзін ручнік на двух быў у нас з Юрам; у канцы вуліцы, перад соснамі на могілках, я ўбачыў: вочы ў Юры былі мокрыя. Я зірнуў на Пецю і ўбачыў: адно вока ў яго было ледзь-ледзь расплюшчанае, і — жахнуўся. Пеця праз тое сваё вока быццам хацеў нешта сказаць і быццам казаў: не магу варухнуцца, не магу сказаць, таму кажу вокам, я яго здужаў крышачку расплюшчыць, і я ўсё бачу, усё ведаю, і вам ад мяне нікуды не дзецца... больш я ў труну не глядзеў. На могілках кінулі зямлю на труну ў яміне. Хацелася кінуцца — з могілак, далёка ў лес, упасці там тварам у мох...