Мне захацелася, каб мяне зразумеў хоць адзін чалавек.
Партрэт
Стаўровіч вельмі шкадаваў, што забыўся прыхапіць цыгарэты. Ён заўсёды што-небудзь забываўся, бо па прыродзе сваёй быў чалавекам мітуслівым і не сабраным. Праўда, зацятым курцом яго ніхто са знаёмых назваць не мог. Закурваў, толькі калі вельмі расчульваўся, а гэта з ім здаралася з кожным годам усё радзей і радзей.
Цяпер, калі, здавалася, найлепей было б адкінуць лішнія, а тым больш гнятлівыя думкі і аддацца працы, яны - гэтыя думкі - наваліліся на яго з такою сілаю, быццам бы вырашылі ў адзін момант дагнаць прапушчанае. І тут яму закарцела моцна зацягнуцца хоць бы самай смярдзючай цыгарэткай. Стаўровіч ажно матнуў галавой і прыцмокнуў - дома ў шуфлядзе стала ляжаў, вабіў да сябе непачаты пачак ягоных любімых, балгарскіх...
Стаўровіч ніяк не мог зразумець, чым выкліканы гэты раптоўны наплыў меланхоліі, і ў рэшце рэшт падазраваў толькі аднаго віноўніка - ім, напэўна, быў стары восеньскі парк, які агортваў яго залаціста-рудой, з прымессю чырвона-барвовых плямін завірухай, гудзеў і стагнаў пад парывамі ветру галасамі ўпрыгожаных вялізнымі зорачкамі-лістамі клёнаў, жылістых скрыпучых вязаў, мускулістых прысадзістых дубоў, удумліва-інтэлігентных ясеняў...
Парк, трэба меркаваць, быў некалі дужа прыгожай, дагледжанай чалавечымі рукамі і чалавечым імкненнем да дасканаласці мясцінаю. А з часам ён як бы распалавініўся. Тая яго частка, што ўваходзіла ў рысу горада, выглядала больш-менш прыстойна: алея вымашчана бетоннымі прастакутнікамі сучаснага ўзору, па вечарах яе асвятлялі некалькі мігатлівых клюшак-ліхтароў, а на аблезлых сініх лаўках часта з'яўляліся маладыя пары. У гарачы летні дзень, дый у асенні, калі сонечна, іх маленькія квяцістыя постаці прыемна ўпісваліся ў велічны стракаты пейзаж.
Стаўровіч спыніўся са сваім цяжкаватым мальбертам у той палове парку, якая ў рысу горада не ўваходзіла і выгляд мела занядбаны да здзічэласці. Само ж месца, дзе ён стаяў перад чыстым бялюткім палатном і нервова пакусваў кончык тоненькага пэндзліка, праз некалькі дзесяткаў крокаў межавала з мігатліва-серабрыстаю стужкаю рэчкі, густым кустоўем арэшніку, вербалозу, а дзе-нідзе і някідкай, сарамліва-знябожанай крушыны.
Аднойчы, даўно, мастак трапіў сюды і прыкмеціў стары напаўразбураны мур. Тады даў сабе слова вярнуцца ў гэты забыты Богам і людзьмі кут і ўпрыгожыць выявамі таямнічых рэшткаў некалі грознай каменнай сцяны сваю чарговую карціну. Ён ніколькі не сумняваўся, што пейзаж у яго атрымаецца на славу. З некаторага часу ён наогул развучыўся пісаць дрэнныя рэчы, якія пасля саромеўся б выстаўляць у мастацкіх салонах.
Праўда, было ў гэтым яго трывалым, працяглым поспеху адно «але» (нібы закансерваваны да пары да часу вірус у жывым арганізме), якое цяпер быццам бы і без прычыны раптам балюча пранізала свядомасць і выклікала цэлую плойму пачуццяў, схіліла да пакутлівага роздуму.
Аднойчы Стаўровіч знайшоў у кнізе водгукаў на сваю чарговую выставу запіс, які тады хоць і не прыняў розумам, бо ледзь паспяваў адказваць на віншаванні і быў на сёмым небе ад шчасця, ды які ўсё ж пакінуў на сэрцы не проста бяскрыўдны след, а небяспечны, калі яго зачапіць, шрам. Цяпер шрам неспадзеўкі азваўся вострым болем.
«Шаноўны спадар Стаўровіч, - помніцца, гэтак пачынаўся запіс. - Да Вашых карцін камар носа не падточыць, выкананы па ўсіх законах жывапісання. Адразу бачна - тэхніка, майстэрства адточаны да дасканаласці. Толькі глядзець Вашыя карціны не хочацца. Не грэюць і не студзяць. А чаму - не ведаю. Яны ж досыць эмацыянальныя...»
Раней, калі ён толькі-толькі ўбіраўся ў сілу і пачынаў бачыць сябе асобаю ў мастацтве, гэты водгук неяк зацёрся, згубіўся ў лабірынтах свядомасці, забыўся за шматлікімі творчымі ды гаспадарчымі клопатамі, а цяпер вось усплыў, нібыта які няпрошаны госць. Памяць сэрца аказалася такі мацнейшаю за памяць розуму.
Каб неяк упарадкаваць думкі, канчаткова вызначыць для сябе, ці такая ўжо істотная тая тонка паднесеная заўвага, Стаўровіч вярнуўся ва ўспамінах да пачатку творчасці. Пакорпаўшыся ў памяці, выцягнуў адтуль адзін эпізод, і чым больш думаў пра яго, тым мацнела ў ім перакананасць, што згубіў нешта важнае не толькі ў творчасці, але і ў жыцці яшчэ тады, калі рабіў першыя крокі ў якасці мастака.