Зачем ты пьешь? Я знать желаю!
Скажу, зачем: я зол и горд,
И в море пьянства выезжаю,
Чтоб зло все выбросить за борг.
(Цытую ў перакладзе Ул. Салаўёва, не рызыкуючы пераствараць пераклад).
...Чыталася, думалася пра тое — падчас напісання „Бэзавага попелу” (аповесці-эсэ паводле ліставання з Міхасём Стрельцовым)... Напісанае — не ўключыла ў тэкст. (Мабыць, правільна зрабіла — хапіла i так правінцыйна-кухарскіх „трактовак” паводле таго допісу). Пазней — былі разважанні падчас роздуму над матэрыялам пра Анатоля Сыса. Пісалася пра тое, што калі згадаю гэтага паэта, дык помняцца не буянствы ў Доме літаратара, або якія эскапады гэткага ж кшталту, а — яго вочы, аблічча — падчас пахавання Жэні Янішчыц: нейкае вінаватае здзіўленне, поўная адстароненасць ад усіх i ад усяго, нібыта ён недзе там, не з намі, а з ёю, улоўлівае „туманны ход іншых сусветаў”, дзе „ад пакутаў нябёсы смягнуць” i „церні німбамі прараслі”... Ці — яшчэ — нейкі сонечны велікодны дзень i — ён, нечакана, каля касцёла: святочна-ясны, супрычасны свету небудзённасці, нечаму вясёламу — ці то хрысціянска-вызначанаму, ці то паганска-стыхійнаму... (Калі пісалася i друкавалася гэтае эсэ, нават i ў голаў не прыходзіла, што неўзабаве i пра Анатоля Сыса давядзецца весці гаворку ў мінулым часе — адышоў ад нас раптоўна, трагічна, майскім днём... У 44 гады...)
... Драматызм лёсаў... Трагедыі творчых асоб... A калі адысці ад гэтай тэмы i наблізіцца да, так бы мовіць, больш агульных культуровых калізій... Можа, не да вольнай прасторы духоўных рэалій, а — да каардынатаў паміж імгненнямі i бясконцасцю, сутнасцямі i падзеямі. Сасклізваючы да праставатых фактаў рэчаіснасці.
„Сіметрычны гонар жыцця раздзелены пароўну...”
Поль Элюар
Згадаўся, паміж іншым, такі факт. Пачула неяк ад аднаго таленавітага, сімнатычнага чалавека, у рангу не толькі літаратурным, a i чыноўным, так бы мовіць, пра гэтую сумную табель. Аб рангах. У досыць драматычны момант.
Потым доўга думалася — якія рангі? Літаратурныя? Ix не так проста вызначыць. Народныя? Заслужаныя? Улаўраваныя? Але ж ні Максім Багдановіч, ні Максім Гарэцкі, ні Кузьма Чорны, ні Уладзімір Караткевіч народнымі, паводле ўказаў i загадаў, не былі. Лаўрэаты? Але ж, напрыклад, Міхась Стральцоў толькі пасмяротна атрымаў прэмію. Рыгор Бярозкін i пасмяротна той казённай ласкі не меў. А сёння — ці лаўрэат якой прэміі — нашай краіны, краіны Беларусь, еўрапейскага кшталту паэт, для якога эмпірыка асабістага існавання — толькі штуршок для ўяўлення высокай явы Быцця: Ян Чыквін. Явы Быцця, што насычана вопытам гісторыі i культуры, вопытам, які творча асэнсоўвае паэт: удумлівы вучоны, філосаф, культуролаг, выдавец. Або — бліскучы празаік Сакрат Яновіч? Ужо перасягнуўшы мяжу, што лучыць з вечнасцю, паэт Янка Юхнавец?
Прасторава яны за межамі Беларусі, але ж ствараюць беларускую літаратуру, беларускую культуру, маюць высокі ўплыў на духоўнасць нацыі. Межы, памежжы, замежжы яны не замінаюць гучанню Слова, пранікненню Духа. Дух вее, дзе хоча. — „Spiritus flat ubi vult”.
А як акрэсліць паэтычныя i навуковыя дэфініцыі Галіны Тварановіч, што па сутнасці першая на Беларусі ў сённяшнім гістарычным часе звярнулася да вершаў духоўных, рэлігійных, накрэсліла шляхі на славянскіх навуковых пуцявінах, распачаўшы выданне навуковага часопіса ў Беластоку, пераехаўшы ў Польшчу на выкладчыцкую працу.
Вяртаючыся ж да тых, хто на зямлі Беларусі вызнае i вяртае нам у слове быццё духа. Ці ўганараваныя — адпаведна свайму месцу ў беларускай літаратуры паэт i філосаф Алесь Разанаў? Паэт, публіцыст i грамадскі дзеяч Анатоль Вярцінскі? Паэт i перакладчыца Ніна Мацяш? Паэт Данута Бічэль? Паэты Алесь Каско i Мар’ян Дукса? А Вера Вярба — паэт, што не мае ўвогуле аніякай прэміі? A даследчыкі-адраджэнцы Вячаслаў Рагойша, Янка Саламевіч, Генадзь Кісялёў? Урэшце — дзвюхмоўныя i шматжанравыя Валянцін Тарас i Барыс Бур’ян?
А як вызначыць сённяшнюю духоўную, літаратурную, перакладчыцкую, культуровую дзейнасць празаіка, паэта, галоўнага рэдактара „Нашай Нівы” Крыстыны Лялько?
Калі весці гаворку больш шырока, дык, напрыклад, напачатку XX стагоддзя самымі папулярнымі былі тыя, каго цяпер ведаюць толькі літаратуразнаўцы. У рускай літаратуры — Патапенка, Крастоўскі, Вярбіцкая... A засталіся для культуровага свету: Антон Чэхаў, Аляксандр Блок, Іван Бунін...