Справядлівасць мараў i несправядлівасць рэчаіснасці
Здаецца, неўразуменні паміж дзедам i маці адбываліся не толькі з-за канфедэраткі. „Я не хачу нічога хаваць, — даводзіў дзед. — Я не злодзей. Я вярнуўся да сябе на радзіму”. Маці садзілася на канапу, запальвала папяросу „Казбек” — іншых не ўжывала, — i выгляд у яе рабіўся такі, нібыта ўсе бядоты свету абрынуліся на яе. „Зразумей, тата, пачнуць высвятляць, што, калі, як. Мне абавязкова з гэтай нагоды нагадаюць не толькі пра мужа, які згінуў пад час вайны немаведама дзе. Але i паходжанне. I сасланага бацьку. I... А ў Даны наперадзе жыццё”. Аргумент быў неабвержны. Дзед схадзіў з хаты — гуляць у шахматы. Калі Дана перайшла ў трэці клас, ён з'ехаў да стрыечнага брата. Той жыў адзін i быў ужо зусім нямоглы: паміраў ад раку. Пахаваўшы брата, дзед прыехаў, але праз год выправіўся да малодшага сына. Да магілы жонкі. У Сібір...
Перад тым ён павёз Дану ў Вільню. Гара Гедэміна, Вострая Брама, касцёл Святой Анны, сабор Пятра i Паўла на Антокалі... Касцёл, у якім ён браў шлюб са сваёй Марыяй. Не расказваў, больш хадзіў моўчкі, згадваючы нешта сваё. Толькі часам пpaмаўляў слова: „Што б табе ні згадвалі, ведай: самая мудрая кніга — Біблія. Чытай яе...” Дзед скрушна ўздыхаў — у тым страчаным у Гомелі куфры была i Біблія, i яшчэ патрэбныя кнігі, якіх сёння не знойдзеш. „Зараз табе б самы час пачынаць чытаць. Сёння ты, можа, i не зразумееш мяне. Прыйдзе час — зразумееш. Хачу верыць, зразумееш. Вось вы ў школе вучыце Багдановіча. А ты запомні такі ягоны верш: „Пагоня”.
Усё лятуць i лятуць тыя коні,
Срэбнай збруяй далёка грымяць...
Старадаўняй Літоўскай Пагоні
Не разбіць, не спыніць, не стрымаць.
А яшчэ памятай — калі Міцкевіч піша: „Litwo! Ojczyzno moja”, — ён гаворыць пра наш край, пра Беларусь. Мы — ліцвіны. Ты не забывайся пра гэта, што б там ні прапісалі ў пашпарце.
Чар Вільні застаўся на ўсё жыццё, хаця больш ніколі не давялося пабыць там хаця б некалькі дзён. Была ў Таліне, гадоў з дзесяць кожнага года ездзіла ў Юрмалу i адтуль наладжвала доўгія шпацыры на самоце ў Рыгу, a ў Вільні была заўсёды ад цягніка да цягніка. Дзень. Не было дзе прыпыніцца, не было да каго звярнуцца, а потым Вільня i ўвогуле сталася замежжам, ці то блізкім, ці то далёкім, але недасяжным. I заўсёды — з адзнакай таго даўняга ўражання, пад якое падпадаеш толькі ў маленстве.
А перад тым, як з'ехаць з ix горада, дзед пайшоў з Данай на замак, раскапаў ямінку, узяў у капшучок жменю зямлі i доўга стаяў каля бакавой вежы. Ціха i нібыта паміж іншым кінуў Дане: „Ніколі не з'язджай адсюль”. Потым Дана раздумвала, што меў на ўвазе дзед — з ix горада ці з Беларусі? I што было ў яго на душы... Кім ён быў, яе дзед? Няўдаліцай? Чалавекам, у якога ўсё субліміравалася ў сумленне? Ахвярай рэфлексій? Энтузіястам? Героем? I ў якіх стасунках ён быў з гісторыяй? Дане хацелася неяк абмінуць гэтую жорсткую i несправядлівую пані. Яна заўсёды пазбягала так званых грамадскіх подмасцяў, крыху выйшаўшы з піянерскага ўзросту. Партыі — доўга была адна, як адзінае апірышча, увасабленне адной ідэі, i партый — калі ix раптам стала такое мноства, што нава і запомніць ix было немагчыма. Пазбягала з'ездаў, сімпозіумаў, канферэнцый, нарад. I гэтаксама не любіла прыватнае, непрыбранае жыццё гарадскіх мікрараёнаў, гэтых сімбіёзаў вёскі, лагера i інтэрната. Некалі з жахам глядзела на расхрыстанае жыццё італьянскага поўдня ў неарэалістаў: гвалт, бялізна вісіць паміж дамамі, нейкае жыццё — нібыта ў шкляным посудзе. A потым гэты вар'яцкі modus vivendi вісеў у яе над галавой, лез у вочы, раздзіраў немым галасам магнітафонаў вушы, запаўзаў ва ўсе куткі свядомасці, церушыў смеццем галёкання розум, парушаў дысцыпліну адчуванняў.
Дане падабалася адстароненая халаднаватасць i знешняя ўпарадкаванасць Балтыі, магчымасць быць незалежнай i ад мітусні перанаселеных, як вуллі, дамоў-карабкоў, i ад гісторыі з яе салодкімі клішэ афіцыйных уяўленняў, забаронамі-вердыктамі i крывавымі разорамі. I Дане заўсёды хацелася ўцячы ў тое імгненне, паводле Андрэя Балконскага пад Аўстэрліцам, адчуць сваю повязь з небам i аблокамі i лічыць, што гісторыя — грымзлівая настаўніца, святло ісціны, жывая памяць — i што там яшчэ пра яе гаварыў вялікі прамоўца? Дык што вось гэтая шматаблічная i старая-старая пані ціхамірна спачывае пад кустом бэзу ці пад якой немудрагелістай стакроткай. Нават пад той момант, калі можна было, утульна ўладкаваўшыся ў крэсле, глядзець, як гісторыя проста шыбуе да цябе: праз экран тэлебачання відаць, як падпісваюцца пагадненні, ратыфікуюцца дамовы, узнікаюць i знікаюць дзяржавы, як недзе адбываецца землятрус, усё заліла паводка, як забіваюць людзей i нішчаць будаванае чалавекам, яна не адчула гарманічнай сувязі з дзействамі той няўтомнай ткаллі Кліо. Плыня часу віравала сама па сабе, яна ішла сваімі сцежкамі, старымі i непрыкметнымі, дзе часам з'яўляюцца здані выйшаўшага з моды рамантызму, А рэальнасць выдае сваю прывіднасць i мройлівасць.