У Слоніме хадзілі на фабрыку кардону „Альберцін”, дзіваваліся на вербы над Шчарай, у цягніку „шпацыравалі” па паліцах вагона, не спускаючыся на падлогу — у трэцім ярусе гэта было вельмі зручна рабіць. А ix, старэйшых i вышэйшых ростам, запхнулі на трэцюю паліцу: білеты былі купленыя дзіцячыя.
У Гародні, ашалеўшы ад грому на тонкасуконнай фабрыцы i смуроду на тытунёвай, Дана зразумела — не, яна ні ў якую індустрыю не пойдзе. Ніколі. Затое з'явілася яшчэ адна спакуса. Не тое каб мара ці там больш пэўны намер. Але — гульня ў гульню.
Шпага Сірано
Пачалося гэта ў горадзе Гародні. Ці, мабыць, у гульнях — раней. Але тады, у паходзе, яны пабачылі горад над стромай гарой. Віраваў пад гарой Неман, a ў горадзе былі каналы, масткі над імі, паркі i дамы, усе апавітыя хмелем i дзікім вінаградам. На ўсё жыццё ён застаўся адным з самых любімых гарадоў Даны. Не малы i не вялікі, утульны i зялёны, чысцюткі i дагледжаны. Прыгожы.
За адным з каналаў ці то прытокам Нёмана месціўся старасвецкі белы дом. У ім было мноства драўляных крэслаў i — таямнічае збудаванне: сцэна. З сапраўднай заслонай. I сапраўднымі акцёрамі.
Тэатр...
Прынамсі, тутэйшая трупа недзе давала спектаклі, была на гастролях. Слова якое! А тут — зноў жа — гастралявалі Алісава i Марцінсон. Зімою Дана бачыла ix у „Беспасажніцы”. У кіно. Безумоўна, Дана лепш зірнула б на Кторава — Паратава. Злодзей, але... Ну, аднак, Бог з ім, з Кторавым. Ад саміх гэтых словаў — спектакль, гастролі, заслона — патыхала нечым незвычайным. Нібыта яна, Дана, наблізілася ну, скажам, да цудадзейнай чары... Граля? Не, мабыць, чары, у якую ўлілі напой, дзе размяшалі дзіўную рэальнасць, падобную i не падобную да той, дзе існавала Дана.
I вось адтуль, з той рэальнасці, выходзіла актрыса Алісава і вяла рэчытатывам: „Мне говорил он...”, „Но... не любил он...” Фільм „Беспасажніца” не так каб вельмі спадабаўся Дане, яна не разумела, чаго было паміраць па Паратаве. Як не разумела на тую пару безвыходнай самоты чэхаўскіх сясцёр: „У Маскву! У Маскву!” А чаго ж не паехаць? Вось д'Артаньян, тут усё зразумела, схацеў у Парыж, сеў на каня ды i рушыў! Хаця i канёк быў нягеглы, i экіпіроўка тандэтная, i грошай — з антонаву слязу. А тут ужо i цягнікі хадзілі, у часы Чэхава. I былі сёстры Прозаравы не бяднейшыя за знакамітага гасконца.
I Гражына — тут таксама ўсё было зразумела. Крыху пазней Дана далучыла да яе яшчэ Ларысу Рэйснер. Паэтка, камісар волжскай флатыліі, журналіст, жанчына-легенда...
Пазней Дана i зразумела, i спазнала i драму Прозаравых, i кола дзён i рэзрух душы Ларысы Агудалавай, але недзе ў душы засталіся старыя сімпатыі да Гражыны, Ларысы Рэйснер, несмяротнага гасконца.
Тады, у Гародні, яе пачало цікавіць дзейства само па сабе. Гульня, відачынства, „лицедейство”. Як падзеі, што нібыта ёсць адбітак жыцця, але i нешта, што вышэй за нормы звычайнага, упарадкаванага i падпарадкаванага жыцця.
Выходзіла акцёрка. Жывая. Не на экране. Жанчына з нейкім сваім жыццём, але i адстароненая ад яго. Маючы повязь з прысутнымі — гледачамі — i адстароненая ад ix. Відовішчам, дзействам, пачуццямі, яе, неад'емным, i чужым. Вось з'яўляецца прыгожая жанчына, у прыгожым адзенні, бярэ ў рукі гітару. Дана ведае, што будзе за гэтым. Але тое не мае значэння. Яна ловіць гукі голасу акцёркі, ёй падабаецца менавіта яе „ігра”. Дана адчувае, што яна нават не суперажывае, як то бывае, калі яна чытае. Ёй падабаецца сам працэс гульні. Дана не губляе свайго „я” i адчувае тыя „я”, што прапануе акцёрка ў сваёй канцэртнай праграме. A Марцінсон яшчэ больш пацвярджае гэту норму выключна сцэнічных паводзін. Ён відавочна пасмейваецца над сваімі героямі. А яго шматлікія прыпадабненні толькі падкрэсліваюць гэта.
I вось яны выходзяць на паклоны. Алісава прымае кветкі. Жанчына. У вэлюме ўсмешак. І ўсё ж не проста жанчына. Яна можа Мяняць сваё аблічча. Свой жыццёвы статус. Перажываць чужое жыццё. I жыць чужым жыццём наноў. Яна можа нават паміраць. I жыць зноў. Актрыса!
У ix горадзе было толькі кіно. Жывых артыстаў ніхто не бачыў. Прынамсі, тыя, хто вырас там, як яны. I пад уражаннем відовішча назаўтра яны з Нэляй Рабаненка пайшлі гуляць, адмовіўшыся ад экскурсіі ў заапарк. Дана не хацела бачыць жывёл за кратамі, а Нэля прыехала з Масквы і, фыркнуўшы, запярэчыла, што яе ў заапарк вадзілі ледзь не штодня.
Нэля ўвогуле была чалавекам, на якім ляжаў адбітак адметнасці, прыналежнасці да таго, чароўнага свету. Яна прыехала з Масквы i хадзіла там не толькі ў заапарк, a i ў тэатр. Адзіны Данчын „выезд” у менскі оперны ў разлік, безумоўна, не браўся. А самае галоўнае, Нэля была знаная школьная прымадонна. Яна ў сапраўдных пуантах рабіла сапраўдныя фуэгэ i іншыя балетныя па. Здараліся i збоі, але на тое ніхто не зважаў: ці то баяніст не трапляў пад рытм сваімі годнымі яе сталічнай пагарды местачковымі вальсамі (во каб Чайкоўскі! — даводзіла свою правату Нэля), ці то ўсё ж Нэля не ўмела падкіравацца пад пэўныя такты. Аднак так ці інакш Нэля мела не абы-які поспех на школьнай сцэне. Ну, а Дана, не прэтэндуючы на суперніцтва, брала сваё лезгінкай i „Балеро”. Чэшскую полечку — „Цыганачка смуглая, смуглая...” — яны танчылі разам i таксама „зрывалі апладысменты”.