la manĝo k.t.p.
Se oni volas ellasi vortojn post rolvorteto (subkompreni ilin), oni devas uzi
la rolvorteton kun E-finaĵo, ĉar la rolvorteto tiam fariĝas propra frazparto,
kiu rolas kiel komplemento:
• Li staras apud mi. → Li staras apude.
• Ŝi sidas ekster la domo. → Ŝi sidas ekstere.
• Tio okazis dum la paŭzo. → Tio okazis dume.
• Tio okazos post la kongreso. → Tio okazos poste.
Se tia E-vorto montras lokon, ĝi povas akcepti la finaĵon N por montri
movon al la loko (§12.2.5):
• Li sidas ekster la domo. → Li sidas ekstere. → Li iras eksteren. = ...al
ekstera loko (al loko ekster la domo).
Se iafoje la origina frazparto rolas kiel priskribo de O-vorto (rolas A-vort-
ece), oni uzas A-finaĵon post la rolvorteto:
• Li loĝas en domo apud mia domo. → Li loĝas en apuda domo. ...en
domo apuda.
Sed oni ankaŭ povas uzi lokan aŭ tempan E-vorton en tiaj okazoj (§7.1): Li
loĝas en domo apude. = Li loĝas en domo, kiu troviĝas apude.
Ial iuj rolvortetoj apenaŭ aperas praktike kun E-finaĵo aŭ A-finaĵo. Oni ekz.
preskaŭ neniam diras paroli prie = “paroli pri tio”, iri dee = “iri de la loko”,
ala veturo = “veturo al la loko”, proa agado = “agado pro tio”.
Legu ankaŭ pri da sen posta frazparto (“da-ismo”) en §12.3.3.3.
12.3.9. Forlaso de rolvorteto
Iaj specialaj esprimoj konsistas el du samaj O-vortoj ligitaj per rolvorteto.
Ekz. paŝo post paŝo, mano en mano, tago post tago, vizaĝo kontraŭ vizaĝo.
Tia esprimo aperas plej ofte en frazrolo, kiu principe bezonas ian rolmontr-
ilon. Zamenhof tamen normale ne uzis rolmontilon ĉe la unua O-vorto. Li
plej ofte traktis tiajn esprimojn kiel tutaĵojn, opiniante, ke la rolvorteto inter
la du O-vortoj sufiĉas por montri la frazrolon de la tuta esprimo.
234
§12.3.9
Rolmontriloj
Nuntempe multaj preferas uzi N-finaĵon aŭ alian rolmontrilon ĉe la unua
vorto, kiam la frazrolo tion postulas. Tio estas gramatike pli logika, sed la
Zamenhofa dirmaniero restas bona, kaj eĉ sufiĉe eleganta alternativo. Iafoje
oni povus alternative E-vortigi la tutan esprimon:
• Ni paŝo post paŝo, post longa laboro, atingos la celon en gloro. FK.299 Aŭ
...paŝon post paŝo... , ... per paŝo post paŝo...
• Mano en mano la gefianĉoj promenadis. FA3.29 Aŭ manon en mano, kun
mano en mano, man-en-mane.
• Sur ĉevalo aŭ sur piedoj ili ĉiam estis kune, flanko ĉe flanko. FA2.140
• Ni dormadis kapo ĉe kapo sub la laŭra tegmento de la kabano. FA1.228
• Ili en longa vico dormis flankon ĉe flanko. FA3.15 Ĉi tie Zamenhof ja uzis
rolmontrilon, N-finaĵon.
• Forte batis koro ĉe la koro. Rt.75 Ĉi tie la unua koro estas subjekto, kaj
nepre ne havu rolmontrilon.
§12.3.9
235
Tabelvortoj
13. Tabelvortoj
13.1. Tabelvortoj – bazaj reguloj
En Esperanto ekzistas 45 vortetoj, kiuj estas nomataj tabelvortoj, ĉar oni
povas ilin aranĝi en tabelo laŭ similaj formoj kaj similaj signifoj.
Oni povas diri, ke ĉiu tabelvorto konsistas el antaŭparto kaj postparto, sed
oni tamen ne rigardu la tabelvortojn kiel kunmetitajn vortojn. La tabelvortaj
partoj formas apartan, fermitan sistemon, kaj oni normale ne intermiksu ilin
kun la ordinaraj vortelementoj en la lingvo. Legu ankaŭ pri tabelvortaj post-
partoj kaj ordinaraj finaĵoj en §13.2, kaj pri la demando, ĉu ALI-vortoj
povas esti tabelvortoj, en §13.3.
Antaŭpartoj
KI-
demandovorto, rilata vorto, ekkria vorto
TI-
montrovorto
I-
nedifinita vorto
ĈI-
tutampleksa vorto
NENI-
nea vorto
Postpartoj
-U individuo
§15.1
-O afero
§15.2
-A eco, speco
§15.3
-ES posedanto (senca objekto, senca subjekto) §15.4
-E loko
§14.1.1
-AM tempo, fojo (okazo, kondiĉo)
§14.2.1
-AL kaŭzo
§14.3.1
-EL maniero, grado
§14.3.2
-OM kvanto (emfazita grado)
§14.3.3
La ĝenerala signifo de ĉiu tabelvorto dependas de ĝiaj partoj. En la praktiko
tamen iuj tabelvortoj havas pli individuajn signifojn, kiujn oni devas aparte
lerni.
Klarigoj pri la tabelvortoj je U, O, A kaj ES troviĝas en la paragrafo pri
“O-vortecaj kaj A-vortecaj vortetoj” (§15).
Pri la tabelvortoj je E vidu “E-vortecaj vortetoj lokaj” (§14.1).
La tabelvortoj je AM troviĝas en “E-vortecaj vortetoj tempaj” (§14.2).
La tabelvortoj je AL, EL kaj OM estas klarigitaj en la paragrafo pri “E-
vortecaj vortetoj ceteraj” (§14.3).
§13.1
237
Tabelvortoj
J-finaĵoj kaj N-finaĵoj post tabelvortoj
La tabelvortoj je U kaj A povas ricevi la finaĵojn J kaj N.
La tabelvortoj je O povas ricevi N, sed normale ne povas ricevi J.
La tabelvortoj je AM, AL, EL, OM kaj ES ne povas ricevi J aŭ N.
La tabelvortoj je E povas ricevi direktan N-finaĵon. Ili ne povas ricevi J.
La tabelo
Jen la tuta tabelo de la tabelvortoj kun mallongaj difinoj. Pli detalaj difinoj
troviĝas en la klarigoj pri la diversaj tabelvortaj familioj.
KI-
TI-
I-
ĈI-
NENI-
-U
kiu
tiu
iu
ĉiu
neniu
§15.1
demandovorto montrovorto pri nedifinita per- tutampleksa
nea vorto pri
pri identeco
identeco
sono, aĵo aŭ
vorto pri per-
persono, aĵo aŭ
afero
sono, aĵo aŭ
afero
afero
-O