• Ĉu vi estas trinkema? (= ... soifa? )
• Subite li fariĝis terure dormema. (= ... terure dorme laca. )
• Ili deziris satigi sian venĝemon. (= Ili volis venĝi iun ofendaĵon. )
Oni povas alternative uzi kunmetaĵojn kun vola (§38.4.1): manĝivola,
venĝovola. Sed normale EM sufiĉas.
Kapablo
En kelkaj vortoj EM montras kapablon:
• produkti → produktema = tia, ke oni povas multe produkti
• krei → kreema = tia, ke oni povas multe krei
• decidi → decidema = kapabla fari decidojn
• inventi → inventema = kapabla fari inventojn
• eksplodi → eksplodema = kapabla facile eksplodi (ekz. eksplodema
kemiaĵo)
• floro → flori → florema = kapabla multe flori
Oni ankaŭ povas uzi kunmetaĵojn kun pova aŭ kapabla (§38.4.1): de-
cidpova, inventokapabla. Vidu ankaŭ IV (§39.1.20). Normale tamen EM
estas sufiĉe klara.
Natura minaco, kontraŭvola risko
En iuj vortoj EM signifas, ke oni pro sia naturo estas minacata de io, ke oni
riskas ion, kion oni ne volas:
• erari → erarema = tia, ke oni ofte aŭ facile faras erarojn
• rompiĝi → rompiĝema = tia, ke ĝi facile rompiĝas
• vomi → vomema = tiel malsana, ke oni eble vomos
• morti → mortema = tia, ke oni povas, eĉ devas, morti
§38.2.11
603
Afiksoj
Ne-agaj radikoj
Iafoje oni faras EM-vorton, kiu ne devenas de verbo:
• gasto → gastema = tia, ke oni ŝatas gastojn
• muziko → muzikema = tia, ke oni ŝatas muzikon
• vero → verema = tia, ke oni ŝatas veron
• la sama sekso → samseksema = tia, ke oni preferas la propran sekson
EM-vortoj normale estas faritaj el verboj, kaj gastema tial povas kompreniĝi
kiel “ema mem gasti”, muzikema kiel “ema mem muziki” k.t.p. Se ne temas
pri tia signifo, povas esti preferinde uzi kunmetaĵojn kun ama: gastama
= “tia, ke oni amas gastojn”, muzikama = “tia, ke oni amas muzikon”,
samseksama = “tia, ke oni amas la propran sekson”. Aliflanke, kiam AM
ŝajnas tro forta aŭ sence maltrafa, eble tamen EM estas preferinda.
O-finaĵo
EM-vortoj havas plej ofte A-finaĵon, sed povas havi ĉian ajn finaĵon. Ĉe O-
finaĵo oni antaŭe kutimis ĉiam aldoni la sufikson EC: manĝemeco, timemeco
k.s. Sed EC normale ne estas bezonata. Sufiĉas manĝemo, timemo k.t.p.
Forlaso de EM
Antaŭ la sufikso UL oni povas ofte forlasi EM, se la signifo restas klara:
• timemulo → timulo
• drinkemulo → drinkulo
Ordinara radiko
Kiel ordinara radiko EM normale montras nedaŭran, momentan inklinon:
• ema = momente inklina
• emo = momenta inklino
• emi = havi momentan inklinon
• malemo = malinklino momenta
• emigi = krei momentan inklinon ĉe iu
38.2.12. END
END = “devas esti farata”. Komparu kun EBL (§38.2.7) kaj IND (§38.2.21).
Tio, kio staras antaŭ END, ĉiam ricevas agan kaj pasivan signifon. La aga
signifo estas tiu, kiun la radiko havas kun verba finaĵo (§37.2.4). END-
vortoj do ĉiam devenas de verboj. Oni povas uzi END nur ĉe objektaj
verboj. END estas sufiĉe malofte uzata. (La sufikso END estis oficialigita en
1953.)
• pagi → pagenda = tia, ke ĝi devas esti pagata, tia, ke oni pagu ĝin
• respondi → respondenda = tia, ke ĝi devas esti respondata, tia, ke oni re-
spondu ĝin
604
§38.2.12
Afiksoj
Ordinara radiko
• enda = nepra, necesa, kiu devas esti, kiu devas okazi
• ende = nepre, necese
• Endas, ke vi venu. = Estas necese, ke vi venu.
END estas tre malofta afikso, kaj kiel ordinara radiko ĝi estas eĉ pli malofta.
Tial oni atentu, ke vortoj kiel enda, ende kaj endi ne ĉiam kompreniĝas fac-
ile, kvankam ili estas tute regulaj.
38.2.13. ER
ER = “tre malgranda parto de tutaĵo”. ER estas uzata, kiam io konsistas el
multaj samspecaj partetoj. Tio, kio staras antaŭ ER, ĉiam montras la tuton,
kiun la partetoj konsistigas:
• sablo → sablero = grajno de sablo
• neĝo → neĝero = flok(et) o el neĝo
-
• ĉeno → ĉenero = unu kunliga parto (ringo) de ĉeno
• pluvo → pluvero = akvoguto de pluvo
• mono → monero = peco de metala mono (papera monpeco nomiĝas
monbileto aŭ monpapero)
• herbo → herbero = unu tigo de herbo
• fajro → fajrero = tre malgranda (fluganta) brulanta parto (elektran fajr-
eron oni nomas ankaŭ sparko)
• kudri → kudrero = unu kompleta tratiro per kudrilo kaj fadeno
Ordinara radiko
• ero = malgranda (konsistiga) parto
• ereto = malgrandega ero
• grandaj eroj → grandera = konsistanta el grandaj eroj
• disaj eroj → diseriĝi = dispartiĝi en multajn disajn erojn
ER, PART kaj PEC
ER montras unu el multaj similaj apenaŭ distingeblaj konsistigaj partoj de
tuto. Se temas pri diversspecaj aŭ individuecaj partoj, oni ne uzu ER, sed
PART: mondoparto (≈ kontinento), landparto, korpoparto, parto de libro. Se
temas pri parto, kiu estas derompita aŭ deŝirita de tuto, oni uzu PEC: Mi dis-