• tondi → tondilo = instrumento por tondi (kiu konsistas el du klingoj)
• ŝlosi → ŝlosilo = instrumento, kiun oni turnas en seruro por ŝlosi aŭ mal-
ŝlosi
• pintigi → pintigilo = instrumento por pintigi (ekz. krajonon)
• manĝi → manĝilo = instrumento por manĝi (telero, kulero, tranĉilo,
forko, manĝbastoneto, glaso aŭ simile)
• linio → linii → liniilo = instrumento, kiu helpas en desegnado de linioj
Iafoje temas pri instrumento, kiu mem faras la agon:
• sonori → sonorilo = instrumento, kiu sonoras (uzanto de sonorilo ne
sonoras, sed sonorigas)
Granda aparato
IL povas ankaŭ montri pli grandan aŭ pli ellaboritan aparaton:
• presi → presilo = maŝino por presado de libroj, gazetoj k.t.p.
• komuniki → komunikilo = helpilo por komunikado (telefono, radio,
televido, gazeto k.t.p.)
• komputi → komputilo = (elektronika) aparato por prilabori informojn kaj
fari tre rapidajn kalkulojn
• amplifi → amplifilo = aparato por elektre plifortigi ekz. sonojn
• fotokopio → fotokopii → fotokopiilo = aparato por fari fotokopiojn
Aliaj aferoj
IL povas ankaŭ montri paperaĵon, substancon, abstraktan rimedon, komput-
ilan programon, aŭ ion ajn, kio servas por certa ago:
• aboni → abonilo = papero, per kiu eblas ekaboni ion
• aliĝi → aliĝilo = papero, per kiu eblas aliĝi al io (ekz. kongreso)
• kuraci → kuracilo = io ajn, kio servas por kuraci (ekz. medikamento)
• solvi → solvilo = substanco per kiu oni solvas alian substancon, io per
kio eblas solvi problemon
• preventi → preventilo = io, per kio eblas preventi malsanon aŭ graved-
iĝon (medikamento, kondomo k.t.p.)
• kompili → kompililo = komputila programo, kiu kompilas aliajn pro-
gramojn
• koloro → kolori → kolorilo = substanco kiu servas por doni sian koloron
al io, organika farbo
618
§38.2.19
Afiksoj
Alternativoj
La sufikso IL havas tre ĝeneralan signifon. Por esprimi sin pli ekzakte oni
povas fari kunmetaĵojn kun aliaj radikoj, ekz.: presmaŝino, presaparato,
segmaŝino, transportaparato, vendaŭtomato, fermoplato, kovrotuko,
solvosubstanco, kompilprogramo. Sed ofte taŭgas simpla IL-formo. Vidu
ankaŭ ATOR (§39.1.6).
Subkomprenata ago
En iuj malmultaj IL-vortoj la aga elemento estas subkomprenata. Tio, kio
staras antaŭ IL, ne mem montras agon, sed ekz. rezulton de ago:
• fajro → fajrilo FA1.5 = ilo por fari fajron (ne “ilo por fajri”)
• rekto → rektilo = instrumento por desegni rektajn liniojn (ne “ilo por
rekti”)
• angulo → angulilo = instrumento por difini aŭ desegni angulojn (ne “ilo
por anguli”)
• disko → diskilo = aparato, kiu legas (komputilan) diskon kaj skribas sur
ĝi (ne “ilo por diski”)
Oni povas diri, ke tiaj vortoj estas mallongigoj de ekz. fajrigilo,
anguldesegnilo, rektofarilo, diskoturnilo aŭ simile. Oni estu tre ŝparema pri
tiaj IL-vortoj por ne riski konfuzon. Normale oni faru IL-vortojn nur el
verboj.
Ne ĉiuj iloj havas IL-sufikson
Ekzistas multaj simplaj radikoj, kiuj estas nomo de ia instrumento aŭ simile.
Al tia vorto oni ne aldonu IL. Tiaj vortoj estas ekz. manĝiloj kiel kulero,
forko kaj glaso, pafiloj kiel revolvero, kanono kaj fusilo (nekunmetita!),
transportiloj kiel aŭto, buso kaj biciklo, kaj muzikiloj kiel gitaro, piano kaj
fluto, kaj ankoraŭ multaj diversaj ĉiutagaj iloj kiel martelo, broso, peniko,
krajono, lupeo, serpo k.t.p.
Pri la radiko ARM regas konfuzo. La O-formo estas preskaŭ neniam uzata,
sed Zamenhof iam uzis ĝin kun la signifo “batalilo”: Ne servas larmo
anstataŭ armo. PE.1739 Normale oni uzas la formon armilo. La verboformo
armi tamen signifas “provizi per bataliloj”, kaj armilo do devus signifi ne
“batalilo”, sed “ilo por provizi per bataliloj”. Se oni uzus ĉiam armo anstataŭ
armilo, ĉiuj vortformoj fariĝus tute logikaj, sed armilo estas forte enradikiĝ-
inta.
El la nekunmetita vorto aviadi (= “flugi per aparato pli peza ol aero”) oni
faris la vorton aviadilo (= “tia flugmaŝino”). Nuntempe kelkaj uzas ansta-
taŭe la nekunmetitan vorton avio. El ĝi oni povas fari la verbon avii kaj la
agvorton aviado. Sed ankoraŭ aviadilo estas la normala formo. Aliaj simil-
signifaj vortoj estas flugmaŝino (= “ĉia aparato por flugi”) kaj aeroplano (la
plej ofta speco de avio).
§38.2.19
619
Afiksoj
Ordinara radiko
• ilo = instrumento, rimedo
• ilaro = kolekto de laboriloj
• ilujo = ujo por ilo(j)
38.2.20. IN
IN = “la naskopova sekso”. La sufikson IN oni povas uzi nur ĉe io, kio
povas havi sekson, nome homo aŭ besto. IN ne ŝanĝas la bazan signifon de
la vorto, sed nur aldonas in-seksan signifon (kaj forprenas eventualan
virseksan signifon).
Noto: Oni do ne uzas vortojn kiel *belino*, *virgino* k.s., ĉar belo kaj virgo estas ecoj, kaj ecoj ne povas havi sekson. Oni devas unue krei la vortojn belulo kaj virgulo, kiuj montras ion, kio povas
havi sekson. El tiuj vortoj oni poste faras belulino kaj virgulino. Nur en poezio k.s. oni povas ren-