• konsideri → konsiderinda = tia, ke ĝi meritas esti konsiderata, tia ke oni
ne povas ne konsideri ĝin pro ĝia forto, amplekso k.s.
• Konstrui sur ĝi [= la diletanteco] sian ekzistadon fizikan [...] estas nefar-
eble kaj nefarinde. M.74 = ...ne devas esti farate.
Ordinara radiko
• inda = merita, valora
• indo = merito, valoro
• indigi = fari inda
• mortinda = inda je morto, tiel grava ke iu pro ĝi meritas morton: mort-
inda peko, mortinda ofendo
• prezoinda = inda je sia prezo, sufiĉe valora por sia prezo
622
§38.2.21
Afiksoj
La nekutimaj vortoj mortinda kaj prezoinda ne sekvas la ordinaran regulon,
ke antaŭ IND la radiko ĉiam havu agan kaj pasivan signifon. Oni devas diri,
ke IND en tiuj vortoj ne estas uzata kiel sufikso, sed kiel ordinara radiko. La
ligfinaĵo O en prezoinda respegulas tion, ĉar afikso normale neniam havas
ligfinaĵon. Tia uzado de ligfinaĵo estas tamen malofta kaj eksperimenta. Oni
ankaŭ povas uzi dividostrekon en tiaj vortoj: mort-inda, prez-inda. Elparole
oni tiam normale uzas kromakcenton (§2.2) je MORT aŭ PREZ.
38.2.22. ING
ING = “tenilo, en kiun oni (parte) metas ion”. Komparu kun UJ (§38.2.29).
Tio, kio staras antaŭ ING, normale estas tio, kion oni parte enmetas en la
ingon:
• glavo → glavingo = tubeca objekto, en kiun oni metas la klingon de
glavo
• cigaro → cigaringo = tubeto, en kiu oni tenas cigaron por fumi ĝin
• ŝraŭbo → ŝraŭbingo = ringo, en kiun oni ŝraŭbas ŝraŭbon
• ovo → ovingo = vazeto, en kiun oni metas ovon por ĝin manĝi
• piedo → piedingo = ringo, en kiun oni metas piedon por surĉevaliĝi kaj
rajdi
• fingro → fingringo = fingropinta protekta ĉapo uzata dum kudrado
Iafoje la elemento antaŭ ING ne estas tio, kion oni enmetas en la ingon:
• pendi → pendingo = pendumilo, aparato por ekzekuti homon per pend-
umo. Oni povus diri, ke pendingo estas mallongigo de pendumatingo
( pendumato = “homo, kiun oni pendumas”). Normale oni tamen diras
pendumilo.
Ordinara radiko
• ingo = glavingo, ia ajn tenilo kiu parte kovras ion
• ingi, eningigi = enmeti en ingon
• malingi, elingigi = eligi el ingo
38.2.23. ISM
ISM = “doktrino, movado, sistemo, agmaniero” k.s. Iafoje ISM-vorto ankaŭ
montras unuopan ekzemplon de ia speciala agmaniero. La signifo de ISM
treege varias, kaj tre dependas de tio, post kio ĝi staras. (La sufikso ISM
estis oficialigita en 1919 en la Dua Oficiala Aldono al Universala Vortaro.)
Legu pri paraj “ist”-vortoj kaj “ism”-vortoj en §38.2.24.
Persona nomo
ISM povas stari post propra nomo de persono:
• Budho → Budhismo = la religio fondita de Budho
• Stalino → Stalinismo = la politikaj ideoj de Stalino
§38.2.23
623
Afiksoj
• Zamenhof → Zamenhofismo = la idearo de Zamenhof (vidu ĉi-poste pri
alia senco de tiu vorto)
Adepto
ISM povas stari post vorto por adepto de fama persono:
• Kristo → Kristano → Kristanismo = la religio de la Kristanoj, la religio
de Kristo. (La pli simpla formo Kristismo estas tute logika, sed multe
malpli ofta.)
• Konfuceo → Konfuceano → Konfuceanismo = la filozofio de la Kon-
fuceanoj, la filozofio de Konfuceo. (Oni ofte uzas la pli simplan formon
Konfuceismo.)
En tiaj vortoj AN (§38.2.4) estas superflua (sed ne mallogika). Oni uzas ĝin
pro influo de nacilingvaj vortoj.
Temo, karakterizaĵo
ISM povas stari post temo aŭ karakterizaĵo de la sistemo, doktrino k.t.p.:
• kolonio → koloniismo = ekspluatado de kolonioj fare de forta ŝtato
• spirito → spiritismo = kredo, ke eblas kontakti spiritojn de mortintoj
• vegetara → vegetarismo = sistema nemanĝado de viando
• komuna → komunismo = politika sistemo bazita sur komuna posedado
• kapitalo → kapitalismo = ekonomia sistemo de privata kapitalposedo
• kubo → kubismo = stilo de pentrado, kiu uzas kubecajn figurojn
• alkoholo → alkoholismo = malsana dependeco de alkoholo
• plumbo → plumbismo = malsano pro veneniĝo de plumbo
• internacia → internaciismo = sistema strebado al internacia kunlaboro
• nova → novismo = tendenco ĉiam voli krei ion novan
• ...adas → adasismo = (mallerta) rimado per sufiksoj (ekz. AD), ek-
zemplo de tia rimado (ekz. kantadas – amadas)
Speco de persono
ISM povas stari esti aldonita al vorto por persono aŭ speco de persono. Tia
ISM-vorto montras agmanieron de tia persono:
• kanibalo → kanibalismo = homomanĝado fare de homo
• diletanto → diletantismo = amatoreca kaj fuŝema agado
• patrioto → patriotismo = amo kaj sindediĉo al la propra patrujo
• Zamenhof → zamenhofismo = esprimomaniero propra al Zamenhof (vidu
ĉi-antaŭe pri alia senco de tiu vorto)
624
§38.2.23
Afiksoj
Lingvo
Post nomo de lingvo ISM montras dirmanieron propran al tiu lingvo:
• la Angla lingvo → Anglismo = apartaĵo de la Angla lingvo
• la Ĉina lingvo → Ĉinismo = apartaĵo de la Ĉina lingvo
• Latino → Latinismo = apartaĵo de Latino
Anglaĵo, Ĉinaĵo k.t.p. povas esti io ajn dirita aŭ skribita en la lingvo. En tiaj
vortoj mankas la ideo, ke temas pri esprimo aparta aŭ speciala.