tenas abelujojn”)
• mono → monujo = saketo (aŭ alispeca entenileto) por porti monon
• cindro → cindrujo = vazeto por kolekti cindron, precipe tabakan
• knedi → knedujo = vazo, en kiu oni knedas paston
• bani → banujo = kuvo aŭ simile, en kiu oni banas sin mem aŭ iun alian
• konservi → konservujo = skatolo, vazo, kesto k.s., en kiu oni konservas
ion (ekz. manĝaĵon)
• trinki → trinkujo = granda longforma ujo (trogo), el kiu bestoj trinkas
UJ havas tre ĝeneralan signifon. Por precizeco oni povas fari kunmetaĵojn
kun aliaj radikoj, ekz.: teskatolo, tekruĉo, tetaso, cigarskatolo, cigaredpak-
eto, konservoskatolo.
Rimarku, ke tio, kio staras antaŭ UJ, ĉiam devige montras enhavon, dum tio,
kio staras antaŭ SKATOL, VAZ k.t.p., povas montri jen enhavon, jen
materialon, jen ion alian, ekz.: ladskatolo = “skatolo el lado”, lignositelo
= “sitelo el ligno”, noktovazo = “vazo uzata dumnokte por urini”, tirkesto
= “eltirebla kesto”. Sed ladujo devas esti “ujo por lado”, kaj lignujo estas
nepre “ujo por ligno”, dum nek *noktujo* nek *tirujo* havas sencon.
632
§38.2.29
Afiksoj
Kreskaĵo
Ĉe nomo de frukto, bero aŭ floro UJ povas montri kreskaĵon, normale arbon
aŭ arbuston, kiu donas tian frukton, beron aŭ floron:
• pomo → pomujo = pomarbo
• banano → bananujo = bananplanto
• vinbero → vinberujo = vin(ber) arbusto
-
• rozo → rozujo = rozplanto
Pro la risko de konfuzo kun vazo, kiu enhavas tiajn fruktojn, berojn aŭ
florojn, multaj nuntempe preferas vortojn kiel pomarbo, bananplanto,
tearbedo k.t.p. Sed la UJ-formoj restas uzeblaj.
Lando
Ĉe nomo de popolano, UJ ĉiam signifas “la lando de tiu popolo”:
• Francoj → Francujo = la lando de la Francoj
• Ĉinoj → Ĉinujo = la lando de la Ĉinoj
• Somaloj° → Somalujo = la lando de la Somaloj
Iafoje oni faras landan aŭ regionan UJ-vorton el alispeca vorto:
• patro → patrujo = patrolando, hejmlando, origina lando
• prefekto → prefektujo = regiono administrata de prefekto
• Esperanto → Esperantujo = Esperantolando, la (imagata) lando de la
Esperantistoj, la Esperanta mondo (la kongresoj k.t.p.)
En landonomoj oni uzas kiel alternativojn al UJ, ankaŭ la radikon LAND
sufiksece (§38.4.1), kaj la neoficialan sufikson I (§39.1.12). La plej multaj
landoj havas tamen sensufiksan nomon. Legu pli detale pri nomoj de landoj
kaj popoloj en §35.4.
Ordinara radiko
Kiel ordinara radiko UJ ĉiam montras entenilojn, vazojn, skatolojn k.t.p.,
neniam kreskaĵojn aŭ landojn:
• ujo = ia vazo, skatolo aŭ alia entenilo
38.2.30. UL
UL = “persono kun ia karakterizo”. Komparu kun IST (§38.2.24) kaj AN
(§38.2.4). Tio, kio staras antaŭ UL, ĉiam montras tion, kio karakterizas la
personon.
Ecaj radikoj
Plej ofte oni uzas UL ĉe eca radiko (kiu normale estas A-vorto):
• bona → bonulo = persono karakterizata de boneco
• juna → junulo = persono karakterizata de juneco
§38.2.30
633
Afiksoj
• honesta → honestulo = persono honesta laŭ sia karaktero
• dika → dikulo = persono aparte dika
• lama → lamulo = persono (daŭre) lama
• kara → karulo = persono aparte kara por la parolanto
• fremda → fremdulo = persono de fremda lando, regiono, urbo k.t.p.
• sankta → sanktulo = persono aparte sankta
• nigra → nigrulo = homo el la tiel nomata nigra raso, negro
• blanka → blankulo = homo el la tiel nomata blanka raso
Alispecaj radikoj
Oni povas uzi UL ankaŭ ĉe aga aŭ alispeca vorto:
• timi → timulo = persono, kiu ofte timas, timemulo
• drinki → drinkulo = persono, kiu (tro) ofte drinkas, drinkemulo
• ŝerci → ŝerculo = persono, kiu ofte ŝercas, ŝercemulo
• ĝibo → ĝibulo = persono kun karakteriza ĝibo
• lepro → leprulo = persono malsana je lepro
• almozo → almozulo = persono, kiu vivtenas sin per almozpetado
• azeno → azenulo = persono simila al azeno, stultulo
• miliono → milionulo = persono, kiu posedas miliono(j) n da dol-
-
aroj/eŭroj/enoj...
• granda kapo → grandkapulo = persono kun aparte granda kapo
• longaj kruroj → long(a) krurulo = persono kun aparte longaj kruroj
-
• sen kuraĝo → senkuraĝulo = persono, al kiu mankas kuraĝo
• kontraŭ → kontraŭulo = persono, kiu daŭre kontraŭas ion aŭ iun certan
• antaŭ → antaŭulo = persono, kiu ekzistis aŭ agis antaŭe
• post → poste → posteulo = persono, kiu sekvis aŭ sekvos post alia per-
sono (legu pri E kiel ligfinaĵo, §37.3)
• alia → aliulo = alia persono
• ĉi tie → ĉi-tieulo = persono, kiu troviĝas ĉi tie
Oni preferas fari kunmetaĵojn kun UL anstataŭ ekz. viro, homo, persono
k.t.p. Tiu prefero eĉ estas tiel forta, ke vortoj kiel *timhomo*, *ŝercviro*,
*almozpersono* estas rigardataj kiel eraroj, se eblas la saman aferon esprimi
per UL.
Bestoj
Oni ankaŭ regule uzas UL en iaj nomoj de bestospecoj, kvankam ne temas