• dorso → dorsumo = surdorsa parto de ekz. jako aŭ ĉemizo
• nazo → nazumo = speco de okulvitroj, kiuj fiksiĝas pinĉe sur la nazo
• buŝo → buŝumo = buŝingo, kiu malhelpas mordadon (uzata ekz. ĉe
hundo)
• hufo → hufumo = huffero, protekta ferpeco por hufo (ekz. de ĉevalo)
Rimarku, ke brakumo ne signifas “maniko”, sed “ĉirkaŭbrakado”, kvankam
brako estas korpoparto.
Nombrosistemo
UM estas uzata en matematiko por fari nomojn de nombrosistemoj. Oni
metas UM post nombro, kiu montras, kiom da ciferoj uzas la sistemo:
• du → duuma nombrosistemo = sistemo kun du ciferoj, binara sistemo
• dek → dekuma nombrosistemo = sistemo kun dek ciferoj, decimala sist-
emo (komparu kun dekumi)
• dek ses → deksesuma nombrosistemo = sistemo kun dek ses ciferoj
Vidu ankaŭ la neoficialan sufikson ARI (§39.1.5).
Diversaj UM-vortoj
• malvarma → malvarmumi FE.42 = malsaniĝi je tuso, nazkataro k.t.p.
(supoze pro malvarmo)
• plena → plenumi FE.42 = fari plene (taskon, devon k.s.)
• gusti → gustumi = senti guston, provi guston
• aminda → amindumi = montri sin aminda al iu por kapti ties amon
• cerbo → cerbumi = forte kaj pene pensi
• loto → lotumi = (dis)doni/premii laŭ decido per lotado
-
§38.2.31
637
Afiksoj
• alfabeto → alfabetumo = lernolibro pri skribado kaj legado (per alfa-
beto)
• bruli → brulumo = inflamo
• komuna → komunumo = administra distrikto ĉirkaŭ urbo, societo aŭ
organizo kunlabora, kunloĝa k.t.p.
• lakto → laktumo = laktaspekta semo de fiŝo
• korto → kortumo = granda kaj grava juĝejo
• dekstra → dekstruma = tia, ke ĝi turniĝas aŭ volviĝas dekstren
(horloĝdirekten)
• proksima → proksimume = ne ekzakte, ĉirkaŭ
• somero → somerumi = pasigi somerajn feriojn en agrabla loko
Superfluaj UM
En iuj UM-verboj UM estas superflua, ĉar simpla sensufiksa verboformo
(§37.2.4) bone taŭgas, ekz.: butonumi = butoni, akvumi = akvi, salumi = sali,
kuprumi = kupri, tendumi = tendi. Simplan verbon oni uzu por ago, kiu rekte
kaj simple rilatas al signifo de la radiko. UM-verbo taŭgas por alia, pli speci-
ala signifo, kiel ekz. ĉe foliumi kaj okulumi. Multaj iamaj UM-verboj estas
nuntempe uzataj sen UM.
Novaj UM-vortoj
Se oni volas krei novan UM-vorton, oni estu tre singarda, ĉar aliaj ĝin eble
ne komprenos. UM-vorto, kiu aliĝas al iu el la ĉi-antaŭaj grupoj, pli facile
akceptiĝas, dum UM-vorto, kiu ne similas al jam ekzistanta UM-vorto, estas
pli malfacile enkondukebla. Ofte oni tamen faras okazan UM-vorton, kiu
kompreniĝas pro la kunteksto, kaj kiu poste malaperas.
Ordinara radiko
Iafoje UM aperas kiel ordinara radiko kun diversaj improvizaj signifoj:
• umo = afero kies nomon oni momente ne memoras, afero stranga aŭ
nepriskribebla...
• umi = fari ion nedifineblan, strangan, hontindan...
38.3. Prefiksoj
38.3.1. BO
BO = “parenceco pro geedziĝo”. Komparu kun prefikseca DUON (§38.4.1).
BO aperas precipe en la jenaj tri parencovortoj, kaj en la tri respondaj IN-
vortoj:
• patro → via bopatro = la patro de via edz(in) o
-
• filo → via bofilo = la edzo de via filino
638
§38.3.1
Afiksoj
• frato → via bofrato = la frato de via edz(in) o, la edzo de via fratino, la
-
edzo de fratino de via edz(in) o
-
Ankaŭ la jenaj BO-vortoj (kaj la respondaj IN-formoj) estas eblaj, sed malpli
ofte uzataj. Anstataŭe oni uzas normale la simplajn vortojn sen BO:
• kuzo → via bokuzo = la edzo de via kuzino, la kuzo de via edz(in) o, la
-
edzo de kuz(in) o de via edz(in) o
-
-
• nevo → via bonevo = la edzo de via nevino, la nevo de via edz(in) o, la
-
edzo de nev(in) o de via edz(in) o
-
-
• onklo → via boonklo = la onklo de via edz(in) o, la edzo de via onklino,
-
la edzo de onkl(in) o de via edz(in) o
-
-
• avo → via boavo = la avo de via edz(in) o
-
• nepo → via bonepo = la edzo de via nepino
• parenco → boparenco = ia pergeedziĝa parenco
• familiano → bofamiliano = ia pergeedziĝa familiano
Kiam temas pri parenceco pro du geedzecoj, oni logike povus uzi vortojn
kun duobla BO-prefikso: via bobofrato = “la edzo de fratino de via
edz(in)o”, via bobokuzo = “la edzo de kuz(in) o de via edz(in) o”, via
-
-
-
bobonevo = “la edzo de nev(in) o de via edz(in) o”, via boboonklo = “la edzo
-
-
de onkl(in) o de via edz(in) o”. En la praktiko oni tamen uzas nur simplajn
-
-
BO-formojn ankaŭ por tiaj signifoj.
En la Biblio aperas ankaŭ la vorto boedziĝi pri la kutimo edziĝi al la edzino
de frato, kiu mortis sen infanoj: Envenu al la edzino de via frato, kaj boedz-
iĝu kun ŝi kaj naskigu idaron al via frato. Gn.38
BO povas aperi kune kun la prefiksoj GE (§38.3.6) kaj PRA (§38.3.9). La