reciproka ordo de tiuj prefiksoj ne gravas por la signifo, sed kutime GE
aperas laste: bogepatroj, bogefratoj, prageavoj, bopragekuzoj k.s.
Legu pli pri vortoj por parencoj kaj familianoj en §41.
38.3.2. ĈEF
ĈEF = “la plej grava, la plej altranga”. Komparu kun ESTR (§38.2.14) kaj la
neoficiala prefikso ARĤI/ARKI (§39.2.3). ĈEF montras, ke la posta afero
estas la plej grava inter ĉiuj similaj aferoj:
• episkopo → ĉefepiskopo UV = la plej grava, plej altranga, inter la
episkopoj
• urbo → ĉefurbo OV.411 = tiu urbo, kiu estas oficiale difinita kiel la plej
grava de la lando, kaj en kiu normale troviĝas la landaj registaro,
parlamento k.t.p.
• parto → ĉefparto Gn.2 = la plej grava parto de io
• redaktisto → ĉefredaktisto = redaktisto, kiu respondecas pri la enhavo de
la redaktata gazeto, revuo k.s.
§38.3.2
639
Afiksoj
• artikolo → ĉefartikolo = la plej grava artikolo de gazeto, ordinare montr-
anta opinion de la eldonisto aŭ ĉefredaktisto
• strato → ĉefstrato = la plej grava kaj plej granda strato de urbo
• manĝo → ĉefmanĝo = la plej grava manĝo de la tago
Ordinara radiko
ĈEF estas tre ofte uzata kiel ordinara radiko:
• ĉefo = la plej grava aŭ altranga persono
• ĉefa = plej grava, plej altranga, precipa
• ĉefe = precipe, antaŭ ĉio
ĈEF kaj ESTR
ĈEF montras la plej gravan aferon aŭ personon. La sufikso ESTR montras
personon, kiu gvidas kaj decidas. Ofte tiu persono, kiu estas plej grava,
havas ankaŭ decidopovon, kaj tial oni iafoje povas esprimi la saman aferon
ĉu per ESTR-vorto, ĉu per ĈEF-vorto, ekz.: ĉefredaktoro (la plej grava re-
daktoro) ≈ redakciestro (estro de redakcio).
ESTR ĉiam montras personon, dum ĈEF kiel prefikso ne montras mem per-
sonon: ĉefurbo tute ne egalas al urbestro. ĈEF kiel memstara O-vorto tamen
ĉiam montras personon, kaj tial la memstaraj vortoj ĉefo kaj estro estas en la
praktiko preskaŭ samsignifaj.
38.3.3. DIS
DIS = “for en malsamaj aŭ pluraj direktoj, malkunen”. DIS estas uzata nur
antaŭ agaj vortoj, kaj ĉiam montras manieron de la ago aŭ rezulton de la
ago.
Movaj vortoj
Ĉe mova vorto DIS montras, ke pluraj aferoj moviĝas for en malsamaj
direktoj:
• iri → disiri = iri for en malsamaj direktoj
• kuri → diskuri = kuri for en malsamaj direktoj
• ĵeti → disĵeti = ĵeti for en malsamaj direktoj
• sendado → dissendado = sendado for en pluraj direktoj
Jam dis-signifaj vortoj
Ĉe vorto, kiu jam en si mem havas ian disigan signifon, DIS plifortigas tiun
signifon:
• ŝiri → disŝiri = per ŝir(ad) o dividi en pecojn
-
• rompi → disrompi = per romp(ad) o dividi en pecojn
-
• pecigi → dispecigi = pecigi kaj dismeti
• haki → dishaki = haki en pecojn
640
§38.3.3
Afiksoj
• vastigo → disvastigo = vastigo en pluraj direktoj
• de → disde = “de” en formova aŭ malsimileca signifo
La vorto disde povas iafoje esti utila anstataŭ de rilate al pasiva participo
(§12.3.2.4), aŭ anstataŭ de rilate al verbo (§12.3.2.1). En disde la prefikso
DIS escepte aperas antaŭ neaga vorto.
Kunig-signifaj vortoj
Iafoje oni uzas DIS ĉe vorto kun signifo kuniga, kompaktiga, ferma k.s. DIS
tiam forigas la kunigan signifon aldonante anstataŭe disigan signifon. DIS
tiam funkcias same kiel MAL:
• faldi → disfaldi = malfaldi
• sigeli → dissigeli = malsigeli, rompi sigelon
• volvi → disvolvi = malvolvi, etendi plata ion volvitan, iom post iom
kreskigi aŭ evoluigi
El tiaj DIS-vortoj nur disvolvi estas ofta, kaj nur en sia figura signifo “iom
post iom kreskigi aŭ evoluigi”. Tia figura disvolvi estas akceptebla, sed en
aliaj okazoj oni prefere uzu MAL: malfaldi, malsigeli k.t.p.
Ordinara radiko
• disa = malkuna, dividita, maldensa
• dise = malkune, dividite, en malsamaj lokoj aŭ malsamaj direktoj
• disen = malkunen, en malsamajn lokojn aŭ malsamajn direktojn
• disa → disigi = igi disa(j), disdividi → disiĝi = iĝi disa(j), disdividiĝi,
dismoviĝi
• disa karno → diskarni aŭ diskarnigi = forigi aŭ disŝiri ies karnon
• disaj membroj → dismembrigi = disdividi laŭ la membroj ( membro estas
ĉi tie aŭ korpa membro, aŭ difinita parto de tutaĵo)
Noto: Oni ankaŭ provis uzi DIS memstare anstataŭ disen, precipe en poezio: La mon’ ruliĝis sur la
planko dis. (Ekzemplo laŭ K. Kalocsay.) Normale oni ne povas tiel uzi DIS.
38.3.4. EK
EK = “komenco de ago, subita ago”. EK estas uzata nur ĉe agaj vortoj, kaj
ĉiam montras manieron de la ago.
Komenciĝo
Plej ofte EK montras, ke ago komenciĝas. Ĝi montras la plej unuan
momenton de la ago, ofte kun nuanco de subiteco aŭ neatenditeco:
• labori → eklabori = komenci labori
• kuri → ekkuri = komenci kuri
• sidi → eksidi = komenci sidi
• dormi → ekdormi = komenci dormi, (en) dormiĝi
-
§38.3.4
641
Afiksoj
• pluvi → ekpluvi = komenci pluvi
• bruli → ekbruli = komenci bruli (→ ekbruligi = igi ekbruli)
• floro → flori → ekflori = komenci flori (pri ekfloro vidu “Streĉitaj