formoj”, §37.5)
• de → ekde = komence de
La vorto ekde povas iafoje esti utila anstataŭ de rilate al pasiva participo
(§12.3.2.4), aŭ anstataŭ de rilate al verbo (§12.3.2.1). En ekde la prefikso
EK escepte aperas antaŭ neaga vorto.
Ankaŭ la sufikso IĜ povas en iuj okazoj montri komencon de ago (§30.9):
sidiĝi, estiĝi k.s. EK montras pli subitan, pli rapidan komencon ol IĜ.
Subiteco
Iafoje EK montras subitan agon, kiu daŭras nur momenteton. Tiam temas ne
nur pri la komenco, sed pri la tuta ago:
• fulmi → ekfulmi = momente kaj subite fulmi
• brili → ekbrili = subite kaj momente ĵeti brilon
• bati → ekbati = fari unu subitan baton
• ridi → ekridi = subite ridi (dum momento)
• rigardo → ekrigardo = rapida subita rigardo
Ordinara radiko
EK estas ofte uzata kiel ekkria vorteto (§18.2), aŭ kiel ordinara radiko:
• ek! = komencu (tuj)!, ni (tuj) komencu!, k.s.
• Ek al li! = Venu! Ni kaptu lin!, k.s.
• eki = komenciĝi
• ekigi = komenci
38.3.5. EKS
EKS = “iam antaŭe estinta, ne plu oficanta, ne plu tia”. EKS estas uzata pre-
cipe ĉe profesioj kaj aliaj homaj roloj, sed iafoje ankaŭ ĉe alispecaj vortoj:
• reĝo → eksreĝo = persono, kiu antaŭe estis reĝo, abdikinta reĝo
• ministro → eksministro = persono, kiu antaŭe estis ministro
• edzo → eksedzo = persono, kiu antaŭe estis edzo
• (ge) edziĝi → eks(ge) edziĝi = rompi, ĉesigi (ge) edzecon
-
-
-
• amiko → eksamiko = persono, kiu antaŭe estis amiko
• kolonio → ekskolonio = loko, kiu iam estis kolonio, sed kiu sendepend-
iĝis
• moda → eksmoda = ne plu moda
642
§38.3.5
Afiksoj
Kastrita besto
Ĉe besta vorto EKS havas la specialan signifon “kastrita”:
• bovo → eksbovo = kastrita bovo
• virkato → eksvirkato = kastrita virkato
• ĉevalino → eksĉevalino = kastrita ĉevalino
Vidu ankaŭ la neoficialan sufikson UK (§39.1.33).
Ordinara radiko
• eksa = iama, ne plu estanta
• eksigi = forigi (ekz. de profesio), abdikigi, ĉesigi
• eksiĝi = abdiki, deposteniĝi, forlasi postenon, laboron aŭ okupon
Kelkaj uzas EKS kiel ekkrian vorteton (§18.2): Eks pri tiu problemo!
≈ “Nun tiu problemo ne plu okazos/ne plu ĝenos nin!”. Eks pri li! ≈ “Nun li
ne plu aperos. Nun li ne plu ĝenos nin.”
38.3.6. GE
GE = “ambaŭ seksoj”. GE estas uzata ĉe viraj kaj sekse neŭtraj vortoj por
doni al ili ambaŭseksan signifon.
Legu ankaŭ pri la sufikso IN en §38.2.20, kaj pri prefikseca VIR en §38.4.1.
Paroj
GE plej ofte montras paron:
• patro → gepatroj = patro kaj patrino (de komunaj infanoj)
• edzo → geedzoj = edzo kaj lia edzino
• fianĉo → gefianĉoj = fianĉino kaj ŝia fianĉo
• mastro → gemastroj = mastro kaj mastrino, kiuj estas paro
• cikonio → gecikonioj = cikoniino kaj vira cikonio, kiuj estas paro
• doktoro → gedoktoroj = doktoro kaj ties edz(in) o
-
Gedoktoroj logike devus esti paro, en kiu ambaŭ estas doktoroj. Tial oni
nuntempe apenaŭ uzas vortojn kiel gedoktoroj pri paro.
Grupo de parencoj
GE ankaŭ estas uzata ĉe parencovortoj por montri grupon de parencoj el
ambaŭ seksoj:
• frato → gefratoj = fratino(j) kaj frato(j)
• filo → gefiloj = filo(j) kaj filino(j)
• nevo → genevoj = nevino(j) kaj nevo(j)
§38.3.6
643
Afiksoj
Ambaŭseksa grupo
GE estas ankaŭ uzata pli ĝenerale por montri, ke ambaŭ seksoj ĉeestas en
grupo:
• knabo → geknaboj = kaj knabino(j) kaj knabo(j)
• lernanto → gelernantoj = kaj viraj kaj inaj lernantoj
• samideano → gesamideanoj = kaj inaj kaj viraj samideanoj
• doktoro → gedoktoroj = kaj viraj kaj inaj doktoroj
• homo → gehomoj = homoj el ambaŭ seksoj, kaj homino(j) kaj
virhomo(j)
Se vorto per si mem estas neŭtra, oni ne bezonas aldoni GE, krom se oni
volas aparte emfazi, ke ambaŭ seksoj ĉeestas. Normale oni diru simple lern-
antoj, samideanoj, doktoroj kaj homoj. Legu pli pri la seksa signifo de
radikoj kaj O-vortoj en §4.3.
Rilatas al ambaŭ seksoj
Malofte GE aperas antaŭ io, kio mem ne povas havi sekson. Tia GE-vorto
montras, ke io koncernas ambaŭ seksojn, ofte kun ŝerca nuanco. Tiaj vortoj
estas nenormalaj, kaj oni ne uzu ilin tro multe:
• lernejo → gelernejo = lernejo por ambaŭ seksoj
• sola → gesolaj = solaj kiel paro
GE-vortoj estas normale multe-nombraj
GE-vorto kun O-finaĵo povas normale esti nur multe-nombra, ĉar devas esti
pli ol unu por ke ambaŭ seksoj povu ĉeesti. Sed oni iafoje provas streĉi la
signifon de GE al la simila signifo “iu ajn el la du seksoj”. Tiam oni povas
fari vortojn kiel gepatro = “patro aŭ patrino”, geedzo = “edzino aŭ edzo”.
Tia uzo tamen ne estas normala, kaj multaj opinias ĝin nelogika kaj nereg-
ula. Tiaj vortoj estas tamen kompreneblaj kaj povas esti utilaj. La estonteco
montros, ĉu ili akceptiĝos. GE-vorto kun alia finaĵo ol O montras nepre pli
ol unu, ekz.: gepatra decido (pri infano) = “decido de ambaŭ gepatroj (pri
infano)”, gepatra lingvo = “lingvo de ambaŭ gepatroj”. Alie oni dirus patr-