Ne ĉiuj maloj havas MAL
Rekte kontraŭa signifo ne ĉiam esprimiĝas per MAL. Ekzistas multegaj kon-
traŭaj vortparoj sen tiu prefikso, ekz.: tago – nokto, fini – komenci, nigra –
blanka, forgesi – memori, trovi – perdi, paco – milito, pozitiva – negativa, nordo – sudo, oriento – okcidento, interna – ekstera, sur – sub, al – de, kun
– sen, ĉio – nenio, jes – ne, plus – minus k.t.p.
Alternativoj al MAL-vortoj
Por multaj MAL-vortoj oni kreis nekunmetitan alternativon. Kelkaj tiaj
MAL-alternativoj fariĝis oftaj, dum aliaj aperas precipe en poezio k.s.
Ankoraŭ aliaj preskaŭ neniam estas uzataj. Iafoje okazas, ke tia MAL-alter-
nativo evoluas for de la MAL-vorto, kaj ricevas specialan signifon.
Ne regas klara interkonsento pri la uzindeco de tiaj MAL-alternativoj, pre-
cipe pri tiuj, kiuj ne ricevis specialan signifon. Kelkaj opinias, ke tiaj vortoj
estas ĝenerale evitindaj, dum aliaj trovas ilin akcepteblaj aŭ eĉ uzindaj,
almenaŭ en certaj kuntekstoj kaj por certaj lingvaj stiloj. Ĉiuokaze oni ne
provu tute forigi la prefikson MAL per tiaj MAL-alternativoj.
Jen kelkaj ekzemploj:
• trista (= malgaja, malĝoja) – ofte uzata
• kurta (= mallonga) – sufiĉe ofta en literatura (precipe poezia) lingvaĵo
kaj en kelkaj teknikaj kunmetaĵoj ( kurtonda radio); krome relative mal-
ofta
§38.3.7
647
Afiksoj
• frida (= malvarma) – sufiĉe ofta en literatura (precipe poezia) lingvaĵo
kaj en kelkaj kunmetaĵoj ( fridujo, fridvagono); krome relative malofta
• olda (= maljuna) – ne malofta, precipe en literatura lingvaĵo
• liva (= maldekstra) – iafoje uzata; povas esti tre utila, kiam necesas rap-
ide aŭ ripete doni instrukciojn pri dekstro kaj maldekstro
• dura (= malmola) – sufiĉe ofta en teknika lingvaĵo; ricevas ofte iom
specialan figuran signifon ( dura vivo = “malfacila vivo”); ekster la
teknika lingvaĵo relativa malofta en nefigura uzo
• lanta (= malrapida) – sufiĉe ofta en poezia lingvaĵo; malofta ekster
literaturo
• leĝera (= malpeza) – ekhavis specialajn figurajn signifojn ( leĝera litera-
turo = “malserioza, senprofunda literaturo”, leĝera infanterio = “facile
movebla infanterio kun relative malpezaj armiloj”); por efektiva mal-
pezeco oni uzas preskaŭ nur malpeza
• turpa (= malbela) – tre malofte uzata
• *dificila*° (= malfacila) – uzata nur de ekstremistoj
Eĉ se iu MAL-alternativa estas taŭga por certaj situacioj, la responda MAL-
vorto ĉiam restas tute bona kaj uzinda. Oni ekz. normale uzu maldekstra.
Nur en specialaj okazoj, kiam vere utilas, oni uzu la alternativon liva.
Ordinara radiko
MAL povas ankaŭ esti ordinara radiko:
• malo = rekte kontraŭa ideo ( la malo de “granda” estas “malgranda” )
• male = tute kontraŭe
38.3.8. MIS
MIS = “erareco, malĝusteco, malboneco”. MIS ĉiam montras manieron aŭ
econ de tio, kio staras poste. (La prefikso MIS estis oficialigita en 1929.)
• kalkuli → miskalkuli = kalkuli erare
• kompreni → miskompreni = kompreni erare
• skribi → misskribi = skribi erare
• direkti → misdirekti = montri aŭ gvidi en malĝustan direkton
• akuzi → misakuzi = akuzi malprave, erare
• korekti → miskorekti = provi korekti kaŭzante erarecon
• paŝi → mispaŝi = fari eraran paŝon
• uzi → misuzi = uzi en malbona aŭ malĝusta maniero
• trakti → mistrakti = trakti malbone
• faro → misfaro = malbona faro
• formo → misformo = erara, malbona formo
648
§38.3.8
Afiksoj
• formi → misformi = doni malĝustan, malbonan formon al io
Ordinara radiko
• misa = erara, malbona, malĝusta
• misi = erari, maltrafi
MIS kaj MAL
Ne konfuzu MIS kun MAL (§38.3.7). MIS ne ŝanĝas la bazan signifon de
vorto, sed nur aldonas la ideon de erareco aŭ malboneco. MAL komplete
ŝanĝas la signifon en la kontraŭon:
• laŭdi = diri, kiel bona io estas
• mislaŭdi = erare diri, ke io estas bona, dum ĝi fakte estas malbona
• mallaŭdi = diri, kiel malbona io estas
• mismallaŭdi = erare diri, ke io estas malbona, dum ĝi fakte estas bona
38.3.9. PRA
PRA = “antaŭ tre longa tempo, primitiva”. PRA montras, ke tio, kio staras
poste estas tempe malproksima:
• homo → prahomo = plej unua kaj primitiva speco de homo
• arbaro → praarbaro = primitiva, netuŝita arbaro, ekzistanta de
nememorebla tempo
• tempo → pratempo = la komenca tempo de la homaro aŭ de la mondo
• eksplodo → la Praeksplodo = nomo de tiu grandega eksploda ekspansio,
per kiu kreiĝis la universo laŭ moderna kosmologio
• tipo → pratipo = unua, ideala, originala, plej frua tipo, prototipo
• peko → prapeko = la origina peko de Adamo kaj Evo (laŭ Kristanismo)
Iom specialan signifon havas PRA en la vorto praantaŭlasta = “antaŭa al la
antaŭlasta”. Simile eblus uzi PRA ĉe antaŭhieraŭ kaj postmorgaŭ (§14.2.4).