Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko

Ĉe parencovortoj

Ĉe iuj parencovortoj PRA havas specialan signifon.

Ĉe av(in)o, nep(in)o, onkl(in)o kaj nev(in)o PRA montras parencecon je

-

-

-

-

unu generacio pli malproksiman (antaŭe aŭ poste en la tempo). Oni povas

uzi pli ol unu PRA por montri eĉ pli malproksimajn parencojn, unu PRA por

ĉiu generacio:

• avo → via praavo = la patro de via av(in) o

-

• avo → via prapraavo = la patro de via praav(in) o

-

• avo → via praprapraavo = la patro de via prapraav(in) o

-

• nepo → via pranepo = la filo de via nep(in) o

-

• nepo → via prapranepo = la nepo de via nep(in) o

-

§38.3.9

649

Afiksoj

• onklo → via praonklo = la frato de via av(in) o

-

• onklo → via prapraonklo = la frato de via praav(in) o

-

• nevo → via pranevo = la filo de via nev(in) o

-

• nevo → via prapranevo = la nepo de via nev(in) o

-

Noto: En vortoj kun multaj PRA estus penseble uzi nur unu PRA post nombrovorto, kiu montras,

pri kiom da generacioj temas: tripraavo = pra-pra-pra-avo, kvarpraavino = pra-pra-pra-pra-avino.

Tio estas tamen ankoraŭ neuzata.

Ĉe la parencovortoj patr(in)o kaj fil(in)o PRA montras malproksiman

-

-

parencecon plurajn aŭ multajn generaciojn antaŭe aŭ poste:

• patro → prapatro = malproksima vira parenco de kiu iu devenas,

efektiva aŭ imagata fondinto de popolo, tribo aŭ familio

• filo → prafilo = malproksima vira parenco, kiu devenas de certa persono

Ofte oni uzas prapatroj kaj prafiloj (kun J-finaĵo) ĝenerale pri ies antaŭuloj

kaj posteuloj, ofte eĉ sen seksa distingo.

Ĉe parencovortoj PRA povas aperi kune kun la prefiksoj BO kaj GE

(§38.3.1).

Legu pli pri vortoj por parencoj kaj familianoj en §41.

Ordinara radiko

• praa = ekzistinta antaŭ tre longe, primitiva, antaŭhistoria

38.3.10. RE

RE = “veni aŭ meti denove en la saman lokon kiel antaŭe; denove fari aŭ

fariĝi tia kiel antaŭe; fari aŭ okazi ankoraŭ unu fojon en sama aŭ alia mani-

ero”. Komparu kun la neoficiala prefikso RETRO (§39.2.22). RE estas uzata

nur ĉe agaj vortoj, kaj ĉiam montras manieron de la ago:

• veni → reveni = veni denove al loko, kie oni estis antaŭe

• doni → redoni = doni ion al tiu, kiu antaŭe havis tion

• pagi → repagi = pagi ion al tiu, kiu antaŭe posedis tion

• saluti → resaluti = respondi saluton per saluto

• brilo → rebrilo = brila speguliĝo

• bonigi → rebonigi = denove bonigi ion, kio malboniĝis

• novigi → renovigi = doni al io novan formon, ripari ion tiel ke ĝi fariĝas

kvazaŭ nova

• saniĝi → resaniĝi = fariĝi denove sana post malsanado

• naskiĝo → renaskiĝo = la ago denove naskiĝi (efektive aŭ figure)

• legi → relegi = legi la saman aferon ankoraŭ unu fojon

• diri → rediri = diri denove la saman aferon, diri responde

• vido → revido = la ago denove vidi ion, kion oni antaŭe vidis

• trovi → retrovi = trovi tion, kion oni perdis

650

§38.3.10

Afiksoj

• formi → reformi = doni novan formon al io, provi rekrei la originan

formon (legu ankaŭ pri reformo, §37.5)

• koni → rekoni = vidi ion kaj rimarki ke oni jam konas ĝin, agnoski, kon-

fesi la valoron de io

• turni → returni = turni denove en la antaŭan (kontraŭan) direkton

• porti → reporti = porti tien kie io jam antaŭe estis, alporti revenante

Nelogikaj RE-vortoj

Iuj RE-vortoj ekestis pro influo de nacilingvaj vortoj, kaj havas nelogikan

signifon. Ekz. reprezenti ordinare ne signifas “prezenti denove”, sed “agi

anstataŭ iu, en ies nomo”. Reciti ne signifas “citi denove”, sed “parkere

laŭtlegi”. Resumi ne estas “denove sumi”, sed “koncize esprimi la esencon”.

Tiujn, kaj aliajn vortojn, oni nun normale rigardas kiel nekunmetitajn (far-

itajn el la radikoj REPREZENT, RECIT kaj RESUM). Se oni volas uzi ĉi

tian vorton en ĝia logika signifo, oni eble elparolu kun distingiga krom-

akcento (§2.2) je la prefikso RE: réprezénti, récíti, résúmi. Skribe oni povas

uzi dividostrekon: re-prezenti, re-citi, re-sumi.

Returni kaj precipe returna kaj returne estis antaŭe uzataj ankaŭ pri reirado

kaj redonado, pro influo de nacilingvaj vortoj: Neniam li alportas returne

[= reen] tion, kion li prenis! FA3.2 Sur la returna [= reira] vojo li renkontis du

lernejkamaradojn. FA1.138 Nun oni uzas tiujn vortojn nur kiam temas pri

efektiva turnado.

Ordinara radiko

• ree = denove, ankoraŭ unu fojon

• reen = al la antaŭa loko denove (legu pri la N-finaĵo en reen, §12.2.5)

Oni ankaŭ provis uzi RE memstare kiel vorteton anstataŭ ree aŭ reen, pre-

cipe en poezio:

Maro, zorga dommastrino,

faldas re kaj re, sen fino,

susure silkajn ondojn.

poemeto de G. E. Maŭra (= Gaston Waringhien)

Normale oni ne povas tiel uzi RE.