38.4. Afiksecaj elementoj
Iuj lingvoelementoj, kiujn oni ordinare ne nomas afiksoj, estas tamen uzataj
en la vortfarado en ia speciala maniero, laŭ iaj specialaj reguloj. Preskaŭ
ĉiam temas baze pri kunmetado laŭ la ordinaraj principoj de kombinoj
(§37.3) kaj frazetvortoj (§37.4), sed kun ia aldona specialaĵo. Tiajn el-
ementojn oni povas nomi afiksecaj. Aliaj elementoj aperas tiel oftege en
kunmetaĵoj, ke ankaŭ ili ŝajnas esti afiksoj, kvankam ili fakte plene sekvas la
ordinarajn vortfarajn regulojn. Ankaŭ tiajn elementojn oni povas nomi afiks-
ecaj.
§38.4
651
Afiksoj
38.4.1. Afiksecaj radikoj kaj kunmetaĵoj
AM
AM estas iafoje uzata sufiksece simile al la sufikso EM (§38.2.11), kiam ne
temas pri ago: bestama, muzikama, gastama.
BIT
La radiko BIT ( bito = “duuma cifero, 0 aŭ 1”) estas pli kaj pli ofte uzata pre-
fiksece por montri, ke io estas elektronika kaj cifereca: bitlibro = “el-
ektronika/cifereca libro (legebla per elektronika legaparato aŭ per komput-
ilo)”, bitlegilo = “ilo por legi bitlibrojn, bitgazetojn k.s.”, bitbildo = “cifer-
eca bildo”, bitmon(er)o = “cifereca mon(er) o”. Komparu kun prefikseca
-
-
RET.
FIN
FIN estas ofte uzata prefiksece por montri ĝisfinecon de ago anstataŭ pre-
fikseca el (§38.4.2): finkanti, finfari, finmanĝi.
FUŜ
Prefikseca FUŜ montras malbonege faritan (artan aŭ metian) agon. Oni tiel
uzas FUŜ precipe ĉe vortoj por ago, sed ankaŭ ĉe vortoj por aganto aŭ re-
zulto de ago: kuiri → fuŝkuiri, fuŝkuiristo, fuŝkuiraĵo; pentri → fuŝpentri,
fuŝpentristo, fuŝpentraĵo; verki → fuŝverki, fuŝverkisto, fuŝverk(aĵ)o; bindi
-
→ fuŝbindi, fuŝbindisto, fuŝbind(aĵ)o; aktoro → fuŝaktoro, fuŝaktori. Komp-
-
aru kun la prefikso MIS (§38.3.8).
HAV, PLEN, RIĈ
La radikoj HAV, PLEN kaj RIĈ estas uzeblaj sufiksece por precizigi la sig-
nifon de A-vorto: barba → barbhava, trua → truhava, manka → manko-
hava, ama → amoplena, brua → bruoplena, flora → florplena, fuma →
fumoplena, ora → ororiĉa, herba → herbriĉa, senta → sentriĉa. Simpla A-
vorto havas ofte tre flekseblan signifon (§37.2.2). Normale la kunteksto pre-
cizigas, sed iafoje preciziga aldono de HAV, PLEN, RIĈ (aŭ alia radiko)
povas esti utila. Vidu ankaŭ la neoficialan sufikson OZ (§39.1.30).
KELK
KELK estas uzata afiksece ĉe nombraj vortetoj (§23.1.1).
Prefikseca KELK montras multobligon per nedifinita sed ne granda nombro
(pli ol unu): kelkdek M.199 = “kelkaj dekoj”, kelkcent = “kelkaj centoj”,
kelkmil = “kelkaj miloj”. Atentu pri la akcento: kélkcent, kélkmil. KELK ne
estas vorteto, sed radiko. Tial ne eblas disskribi tiajn vortojn. Ne skribu
*kelk dek*, *kelk mil*, sed kelkdek, kelkmil. Ĉiam eblas anstataŭe diri kaj
skribi: kelkaj dekoj, kelkaj miloj k.t.p.
Sufikseca KELK montras aldonon de nedifinita nombro (pli ol unu): dek-
kelke M.199 = “dek kaj kelkaj”, tridekkelk-jara M.83 = “havanta tridek kaj
kelkajn jarojn”.
652
§38.4.1
Afiksoj
Iafoje oni vidas prefiksecan KELK kun la signifo “proksimume”: kelkmil
= “proksimume mil”. Tia uzo estas tamen malrekomendinda, ĉar ĝi kolizias
kun la ĉi-antaŭe montrita Zamenhofa uzo de prefikseca KELK.
KELK estas uzata prefiksece ankaŭ ĉe tabelvortoj je I por emfazi la
nedifinitecon: kelkiuj = “kelkaj, iuj”, kelkiom = “kelke, iom”. La iafoje uzata
formo *kelkiu* (sen J) estas memkontraŭdira. Iu montras precize unu
individuon, dum KELK montras pli ol unu.
LAND
La radiko LAND estas uzata sufiksece en gentobazaj landonomoj (§35.4)
anstataŭ UJ (§38.2.29): Finnlando, Pollando, Skotlando, Svazilando, Svis-
lando, Tajlando. Estas konsilinde tiamaniere uzi LAND nur kiam tio donas
internacian nomformon aŭ kiam tia nomformo estas tradicia en Esperanto.
ON-vortoj
Kunmetaĵoj kun la sufikso ON (§38.2.27) estas ofte uzataj prefiksece: duon-
horo = “duona horo, duono de horo”, kvaronlitro = “kvarona litro, kvarono
de litro”, milonmilimetro = “milona milimetro, milono de milimetro”,
trionparto = “triona parto”.
Eble tiaj kunmetaĵoj povas esti klarigataj kiel frazetvortigoj per O-finaĵo
(§37.4): [ duono de horo]-(periodo)-O → duonhoro.
Eblas krei ordinarajn kombinojn anstataŭe, ekz.: horkvarono (= “kvarono de
horo”): Pasis certe horkvarono, antaŭ ol la floreto povis denove rekonsci-
iĝi. FA1.148 Formoj kiel horkvarono estas tamen ekstreme maloftaj.
Prefikseca DUON havas iafoje la specialan signifon: “proksimume duone,
nekomplete, preskaŭ”: duonnuda = “preskaŭ nuda”, duonkuirita = “ne
komplete kuirita”.
Ĉe parencovortoj DUON havas du specialajn signifojn. Ĝi tie montras
parencecon tra nur unu el la gepatroj kaj ankaŭ parencecon kreitan per re-
geedziĝo:
• duonfrato = 1. frato kun kiu oni havas nur unu el la gepatroj komuna,
2. filo de duonpatr(in)o
-
• duonfilo = filo de la edz(in) o
-
• duonpatro = nova edzo de la patrino