― Прама па вуліцы, а як рэчка заверне, то і вам направа трэба. Праз метраў дзвесце і ўбачыце гарадскі крэмль…
― Дзякуй, а то, знаяце, ад сваіх адбілася… Хаця б без мяне не рушылі… ― жанчына перакінула ў другую руку пакрытую мехам карзіну і цяжка пасунулася на другі бок вуліцы.
― Давайце дапамагу данесці! — Максім дагнаў жанчыну, а тая раптам асела, выпусціла карзіну (яна кульнулася, і па брукаванцы пакацілася некалькі бульбін), застагнала й хапілася за жывот.
― Што з вамі?.. — Максім зніякавеў, нагнуўся падбіраць бульбіны, а жанчына прытулілася да слупа, патужылася ўзняцца — і не змагла.
― Чакайце, я зараз… зараз. Вам трэба да доктара… — Максім кінуўся за ліцэйскі будынак, дзе хвілю таму бачыў рамізніка, а калі з ім пад'ехаў да жанчыны, каля яе і ўвіхаўся той хлопец…
― Во, добра, а то я хацеў зваць каго бегчы… — голас яго быў звонкім. Нястрыжаныя валасы выбрындваліся з-пад шапкі, сам схуднелы, але рухавы, дужы.
Жанчыну моўчкі адвезлі ў шпіталь — там у жніўні адкрылі бежанскі прытулак, і толькі тады разгаварыліся.
― А я бачу… ратаваць жанчыну трэба, а нікагуткі, як на тое… і сам горада не ведаю… Цябе як завуць? — і агледзеў Максіма: курчавыя валасы, цёмныя вочы, вусны з гарачай чырванню. — Форма шкалярская, гаворыш нібыта па-нашаму… Хоць у нашым інстытуце, здэцца, не бачыліся…
…Тыдзень таму ў Яраслаўль эвакуяваўся Менскі настаўніцкі інстытут (яго будынак заняў шпіталь), і ў горадзе на Волзе пабольшала на пяцьдзесят тры студэнты з Беларусі.
Хлопца звалі Стась. Ягоныя бацькі — Новікі — жылі на Полаччыне, а ў Менску паўдома мела ягоная бяздзетная цётка, — вось і «выпрасіла» яго да сябе. З інстытутам Стась і патрапіў у Яраслаўль. Не паверыў нават, што і ягоны новы сябар нарадзіўся ў Менску…
Гаварылі тады пра ўсё: вайну, вучобу. Максім прызнаўся, што зусім не цягне яго да той юрыдычнай навукі, якую мусіць здабываць у ліцэі — ахвотна і сам заняўся б настаўніцтвам, літаратурай.
Яны дайшлі да тога месца, дзе сустрэліся, і спыніліся.
― Дык гэта Волга? — запытаў стоена Стась.
― Не… Каторасль. Яна ўпадае ў Волгу… — Вось-вось пачне цямнець, а Максіму не хочацца развітвацца з земляком. — То што мы так без мэты сноўдаем? Хадзем да мяне. Тут недалёка, на Ільінскай.
Павячэралі, і Максім павёў Стася ў свой пакой — і не мог не заўважыць, як у сябра засвяціліся вочы, калі свечка высвеціла ў шафе карэньчыкі акуратна састаўленых кніжак.
― Ого? Дык тут жа не юрыспрудэнцыя! — Стась з цікаўнасцю перагортваў кнігі Багушэвіча, Купалы, Пушкіна, Фета. — А мой збор, праўда, не такі багаты, застаўся ў цёткі…
― А ці такая там была? — Максім дастаў з шуфляды свой «Вянок» і падаў Стасю.
― Такую толькі ў інстытуцкай бібліятэцы браў…
― Ну вось хай і папоўніць твой збор.
― Так?! Дзякуй… А табе што… Багдановіч не падабаецца ці яшчэ экземпляр маеш? — госць крыху збянтэжыўся.
― То я ж не Нарцыс, каб сам сабе падабацца!
Стась ледзь не выпусціў свечку, доўга не пераставаў дзівіцца:
― Ты — аўтар «Вянка»?! Ты — Багдановіч? Маці Боская, і трэба ж так сустрэцца!
На ўгаворы пераначаваць Стась не пагадзіўся — «Будзе непакоіцца Ігнатоўскі, наш настаўнік і куратар».
«Кватаравалі» менскія інстытутаўцы пакуль у памяшканні гарадскога вучылішча. Назаўтра Максім браўся пазнаёміць землякоў з горадам, звазіць у Яраслаўскі крэмль, дзе знайшлі асобнік «Слова аб палку Ігаравым», паказаць Волгу, а Стасю, канешне ж, няўрымсцілася пазнаёміць Максіма з менскімі студэнтамі…
6 кастрычніка 1915 года ў Менскім настаўніцкім інстытуце аднавіліся заняткі. Максім Багдановіч штодня сустракаўся са студэнтамі-землякамі, часта чытаў ім вершы. Разам былі і на экскурсіях, якія арганізоўваў Усевалад Ігнатоўскі. Наведалі ў Кастраме Іпацьеўскі манастыр, у якім знаходзілася ўсыпальніца Гадуновых, у Дзям'янаўскай царкве доўга разглядвалі карціну Сярова і Каровіна «Хаджэнне Хрыста па водах». Другая вандроўка — на млын Вахрамеева.
Сяброўскай талакой дапамагалі паязджанам-беларусам: бежанцаў у горадзе з кожным днём большала. Жыццё не лягчэла. Студэнты і самі не мелі цёплай адзежы, іхнія кватэры ацяпляліся кепска. Інстытут мог даць толькі бясплатную гарачую гарбату… На стыпендыю ў чужым горадзе пражыць было немагчыма, і многія навучэнцы пачалі вяртацца на Беларусь.
Нечакана Максім захварэў на тыф і да снежня пралежаў у ложку, а калі сустрэўся са Стасем, той і распавёў аб тым, што трыццаць тры студэнты іхняга інстытута мусяць ісці ў войска.
― А ты? — Максім не чакаў расстання.
― І я. Не выпадае пакуль, як бачыш, аддацца настаўніцтву. Я нядаўна атрымаў ліст ад сябра Кастуся Езавітава, студэнта Віцебскага настаўніцкага інстытута. Ягоны дзед з бабуляй жылі ў маёй вёсцы, то ён да іх летам прыязджаў. Разам мы і ў настаўнікі падацца вырашылі… Дык вось і ён напісаў, што думае перайсці з інстытута ў вайсковае вучылішча.