Прайшоў у Гомелі камісію: прыгодны, чакай накіравання ў часць. Дзе жывеш? Даў Машын адрас. Але зазірнуў у лес да бацькоў. I тут прызнаўся ўрэшце, што ажаніўся, трэба ж вытлумачыць свой ад'езд на другі ж дзень. Ашаламіў маці. А бацька зрэагаваў крута:
— Толькі дуракі жэняцца перад арміяй.
Я — дурань. Але шчаслівы. Дзён дзесяць, да прыходу павесткі, жыў з Машай, як з жонкай, не тоячыся. Дні горкай радасці. Мы марылі пра дзіця, якое назаўсёды звязала б нас. Цяпер i Маша хацела дзіця. Але неаднойчы ў яе вырываўся крык душы:
— Божа мой! Тры гады! Народзіцца i вырасце наш сын...
— Дачка, — чамусьці мне хацелася дзяўчынку.
— Няхай будзе дачка. Хіба не ўсё роўна!
У «Непаўторнай вясне» з фактаграфічнай дакладнасцю напісана наша развітанне. Маша вяла мяне па рэчыцкай дарозе кіламетраў пяць; шмат разоў я прасіў яе вярнуцца.
— Далека ж... Дзе тая Рэчыца!
— А табе блізка? Я нярэдка за дзень у тры вёскі наведваюся.
Мы трымалі адзін аднаго ў абдымках, не маючы сілы адарвацца. Нарэшце Маша як бы адпіхнула мяне i хутка пайшла назад. А я стаяў i глядзеў ёй услед, чакаючы, калі яна азірнецца. Яна азірнулася далека, на ўзгорку. Праз пяць гадоў растлумачыла:
— Не магла, бо плакала, не хацела, каб ты бачыў мае слёзы.
Прыгадаю адзін яе горкі расказ, які па вядомых прычынах не трапіў у аповесць. Яна расказала: тыдні два назад вярнуўся зволены з арміі чырвонаармеец, а месяц назад выйшаў загад: звальняецца ў сваім адзенні, свайго яму не выслалі, бо сям'я нічога не мела, прыехаў у паношаным да дзірак армейскім, a пазаўчора прыехалі з ваенкамата i забралі армейскае, a ў хлопца i штаноў няма, i ботаў, ляжыць на печы.
— Як гэта горка, Ваня! Чаму мы такія бедныя? Калі ў цябе чаго не будзе хапаць, ты мне паведамі, я куплю i прышлю.
У бацькоў я апрануўся ў самае горшае, у такіх лахманах ехалі ўсе астатнія. I здарылася так, што месяцы праз тры пры праверцы асабістых рэчаў у мяне не хапіла аднаго стаптанага чаравіка, i я мусіў пісаць Машы, i яна прислала новыя жоўтыя чаравікі, кашулю, цёплыя шкарпэткі; старшыну здзівіла: такое дабро будзе гніць тры гады! Шкарпэткі надзець нельга было. Толькі смярдзючыя анучы.
Сумна i горка ўспамінаць: у пачатку вайны нейкі «геній» даў каманду: асабістыя рэчы адаслаць дадому. Куды? Большая частка Беларусі была захоплена немцамі. Але чаравікі i шкарпэткі я забраў, як дарагую памяць, i доўга трымаў у ранцы; нейкі правершчык са штаба дывізіёна ці корпуса выявіў ix, канфіскаваў ды яшчэ ўляпіў камандзіру гарматы пяць нарадаў за тое, што дрэнны прыклад паказваў байцам сваім; амаль кожны з ix трымаў нештд Цывільнае — матчына ці нявесціна. Дрэнныя псіхолагі былі нашы начальнікі, найгоршыя з ix — інтэнданты.
4...
На ўсё жыццё запомніўся балючы смутак i ў доўгай дарозе ад Гомеля да Мурманска, i там, у Запаляр'і, дзе ўжо ў канцы кастрычніка ляжаў глыбокі снег i светлы дзень працягваўся нейкія тры гадзіны.
А самае цяжкае было: немагчымасць пісаць Машы штодня, як абяцаў. На «личное время» адводзілася па гадзіне два разы ў тыдзень, ды i ў гэтыя гадзіны шмат хто з нас, курсантаў, чысціў бульбу ці туалеты, a ўсе іншыя мылі i прышывалі падкаўнерыкі.
Я папрасіў дазволу пісаць у сталоўцы ў пасляабедзенны «ціхі час». Мой камандзір разліку засмяяўся на такую просьбу. Але я адважыўся звярнуцца да камандзіра батарэі армяніна Папіка Тамразяна.
— Што пісаць?
— Апавяданні.
— Друкаваўся?
— Так, — не друкаваўся, але меў адказы ад самаго Міхася Лынькова на мае апавяданні, дасланыя ў «Полымя рэвалюцыі». Насіў гэтае пісьмо ў кішэні. Паказаў камандзіру. Прачытаць па-беларуску армянін не мог. Паверыў на слова i пранікся да мяне своеасаблівай павагай, бо выйшаў з інтэлігентнай музычнай сям'і. I я атрымаў дазвол пісаць у «мертвый час», як называлі гэтую гадзіну. Разы два Тамразян зазірнуў у сталоўку: чым я займаюся? Пісаў. I ён здзіўлена хітаў галавой, яўна задаволены маёй настойлівасцю: ахвяраваў сном. А сну не хапала, на занятках па будове пушкі, прыбора кіравання артылерыйска-зенітным агнём, палітпадрыхтоўцы мы бязбожна спалі, я ў тым ліку: Запаляр'е, зіма, недахоп кіслароду ўвогуле, а тым больш у цесных зямлянках.
Між іншым, калі праз шмат гадоў мы сустрэліся ў Маскве ў Віктара Вольскага, у якога проста быў талент па пошуках аднапалчан, адстаўны палкоўнік Тамразян успомніў мяне толькі тады, калі Віктар са смехам нагадаў:
— Гэта той, што пасля абеду пісаў у сталоўцы. Лічыце, што вы яго зрабілі пісьменнікам.