— Ды скуль я ведаю, — аж адхіснуўся Уладзімір, бо ўсе свае словы Антось гаварыў з такой пякучай крыўдай і такім вінавачаннем, нібы перад ім сядзеў той самы чалавек, у якога ўсіх забілі і ўсё забралі, а ён трывае.
— І я не ведаю, — сумна і ціха адказаў Антось. — Але я даўно стаў іншаму богу маліцца.
— Якому? — здзівіўся Уладзімір.
Адказаць Антось не паспеў — з дарогі пачуліся шаргатлівыя крокі. Азірнуліся — да стала падыходзіў той самы пастух Міцька.
— Паслаў Бог сёння, хай пашле заўтра, — маючы на ўвазе накрыты стол з кан’яком і закускай, сказаў Міцька, падышоўшы на крок да калінавага куста.
— Можа, хочаш, каб наліў, — без кпіну спытаў Антось.
— Не, дзякуй, я такога не п’ю, смачнае вельмі, — адмахнуўся Міцька і нечакана сцягнуў няёмка з галавы бейсболку, адкрыўшы лысаватую галаву з даўно не стрыжанымі валасамі. — Ты, Фёдаравіч, даруй за мой дурны язык. Ляпаю абы што. А раніцай... Жонка, халера, пахмяліцца не дала, а ўчора ўвечары перабралі трохі ў суседа... справа была. Дык мне гэтак млосна было, прылёг... ну і задрамаў, не дагледзеў. Вінаваты. Антось, не гані маю Анюту, як прыйдзе дзялку прасіць. Ты ж ведаеш: хто хутчэй і лепей за яе робіць? А на заробак мы ж так разлічваем... Капейка добрая, плаціш спраўна... Не гані, а? А я за ячмень той адраблю табе. Як трэба будзе, то клікнеш...
Міцька глядзеў на свае ногі, абутыя ў чорныя гумавыя боты. Вымавіў і як застыгнуў.
— Ты прысядзь, — трохі хрыпата прапанаваў Антось.
— Не, я пайду... Нельга мне, баба чакае, зарэ кінецца шукаць, — Міцька падняў галаву, зірнуў насцярожана, як пабіты сабака на гаспадара, на Антося.
— Добра, ідзі сабе, — крэкнуў Антось. — Будзем лічыць, не было сённяшняга рання. Але слухай, я ж табе даўно прапаноўваў: ідзі да мяне. Сіла і розум ёсць, я сад налета думаю закласці, кусты ягадніку насадзіць. Чаго адмаўляешся?
— Я сваё зямлі аддаў, — ашчэрыўся невясёлай усмешкай Міцька. — Не трэба яно мне. Мне і гэтак добра. А ад дабра дабро шукаць — бяду знайсці.
— Во як? То і я, па-твойму, на бяду набрыду? — выгукнуў Антось. — А ну, кажы праўду.
— Не ведаю я праўды, мне без яе спакайней, — адмахнуўся Міцька, павярнуўся, каб ісці, але прыпыніўся, стаў казаць хутка, з незразумелым выклікам: — Ты ж от нічога не памятаеш, нічога... А бацька твой памятаў. Памятаў, як дзед твой, ягоны бацька, у Аргенціну на заробкі ездзіў, як тыя даляры прывёз. Як зямлю гэтую во купіў. Колькі кустоўя пакарчаваў... Млын прывёз механічны, маслабойку, ваўначоску, крупарушку. На вашым хутары — а тут жа яшчэ дзве сям’і жыло, вазоў стаяла круглы год — як табар цыганскі. І не драў з людзей, са сваіх капейкі браў, а бяднейшыя дык і за так малолі, крупы дралі і воўну часалі. Як сумлення ў каго было, дык адрабляў які дзень. Пабудаваўся твой дзед, во дом цяпер стаіць. А потым... У вайну, от ты скажы, у вайну ўсё ацалела, а пасля вайны — усё забралі. Ну, калгас дык калгас. Бачыў бы ты, як твой дзед плакаў, калі праз месяцы два на той калгасны двор зайшоў: усё, што ў яго забралі, ляжыць разабранае, паржавелае, паламанае. Ні сабе, ні людзям. Стаў крычаць — яго заарышатавалі, праз паўмесяца вярнуўся дый памёр праз тры дні. Ты ведаў пра дзеда?
— Ведаў, — выціснуў з сябе Антось. — Навошта ты мне пераказваеш?
— А каб ты зразумеў, чаго я да цябе не пайду. От мне да пенсіі гадок застаўся, дацягну дый годзе. Нікому ў гэтай краіне зямля шчасця не прынесла. Ты сабе спрабуй. А я шукаць ужо не буду... Ну, бывайце... — Міцька павярнуўся хутка і пайшоў, шкрабучы ботамі ў высокай някошанай траве.
— Вось такая ў іх філасофія, — пасля доўгага маўчання прамовіў Антось. — Яны дзяцей сваіх ад зямлі адрывалі... як і мяне мае. У горад выпраўлялі, адно каб як далей ад зямлі, нібыта адчувалі нейкую бяду ў ёй. Яна ж ні ў чым не вінаватая...
— А хто вінаваты? Ці што? — ціха запытаў Уладзімір.
— Самыя і вінаватыя... Ты звярнуў увагу, як сказаў Міцька? А вось я звярнуў, мне як філолагу, такія адценні мовы выпадковымі не падаюцца. Міцька сказаў: “у гэтай краіне”. Разумееш, не “ў нашай краіне”, не “ў нас”, а “ў гэтай.” Яны тут нарадзіліся і жывуць, яны тут пахавалі сваіх бацькоў, тут нарадзілі сваіх дзяцей. Але сёння, пасля ўсяго не кажуць пра яе “наша”. Значыцца, і не адчуваюць сваёй. Адбылося страшнае, непапраўнае і незваротнае для іх — адбылося адчужэнне чалавека ад ягонай айчыны. І ты пытаешся, чаму ў іх няма будучыні? Ды яны ніхто...