— Ты там пра бога нейкага казаў, якому молішся. Нейкаму іншаму. Што за бог? — згадаў Уладзімір той момант, які перапыніў быў сваім прыходам Міцька.
— А, пра бога... — нехаця ўспомніў Антось. — Пісьменнік адзін сказаў, што ў нас Бог жыве, чуў такое? От, як падхапілі, носяцца дагэтуль, як дурны з дзвярыма. Раней думаў, што збрахаў пісьменнік. Як кажуць, прыгожая гіпербала. А потым уважлівей паглядзеў. Не, не збрахаў, не дзеля прыгожых слоў казаў. І праўда, жыве ў нас Хрыстос. Разумееш, чаму?
— Не, — заінтрыгаваўся Уладзімір. — Ты нешта так сумна кажаш... Што жыве — дрэнна?
— Дрэнна... І пісьменнік той, думаю, разумеў, што дрэнна. Хрыстос чаму вучыў? Рознаму вучыў. А нашыя людзі толькі частку ягонай навукі для сябе ўзялі, і не для жыцця, а дзеля выжывання. От часткай і карыстаюцца: трываць — вось іх галоўны закон. “Бог цярпеў і нам вялеў”. Чуў такое?
— Чуў, — крыху расчараваўся Уладзімір. — Але ж народ, у сэрцы якога жыве Бог, не вымра...
— От, дурны ты хлопец, хоць і разумны, — з сумам паківаў галавой Антось. — Які там Бог у сэрцах? Яны ж паганцы ў душы. Баба будзе ў царкву ісці, а кот чорны дарогу пяройдзе — пачне баба плявацца на ўсе чатыры бакі... Слухай, вось якая розніца паміж богам габрэяў, тым, старазапаветным, і Хрыстом? Добра, сам скажу. Старазапаветны бог габрэяў казаў сваім людзям: слухайце мяне, выконвайце законы і будзе вам... што? Што абяцаў бог габрэям?
— Ну... рознае абяцаў, — паціснуў плячыма Уладзімір.
— Ну, ты падумай — гэта сур’ёзна, лепей сам дайдзі да гэтага, а я пакуль што чайнік электрычны сюды прынясу, тут разетка ёсць, пап’ем, хто што захоча.
Уладзімір і праўда задумаўся, успамінаючы прачытанае ў Бібліі. Калі Антось прынёс і ўвамкнуў чайнік, наліў па трошкі ў чаркі, Уладзімір сказаў:
— Падумаў. Бог габрэяў даваў ім добры ўраджай, павялічваў колькасць статкаў, насылаў беды на іх ворагаў.
— Вось, Валодзька, у гэтым і існасць. А Хрыстос прыйшоў да нас, пасяліўся тут і кажа: ат, кіньце вы дбаць пра зямное, людзі! На тым свеце будзе вам царства. Галоўнае: падстаўце левую шчаку, як дадуць па правай, здыміце апошнюю кашулю, калі судзяць вас. І трывайце, трывайце, трывайце. Так?
— Ну так, — мусіў згадзіцца Уладзімір.
— Мне сёння не трэба такі Бог, як Хрыстос. Пазней. Праз пакаленняў пяць-дзесяць, калі навучацца нашы людзі быць сабой. Калі зразумеюць, што закон “вока за вока” перш трэба навучыцца выконваць так, як ён даецца ў Старым Запавеце, а потым ужо — у Новым. Калі навучацца бараніць сябе, сваіх родных, годнасць сваю і сваю веру. Зарана да нас Хрыстос прыйшоў.
— І што цяпер? Якому богу маліцца?
— Цяпер? — Антось задумаўся. — Цяпер вып'ем. Але чакай, запалім святло.
Антось прыўзняўся, проста крутнуў лямпачку ў патроне. Яна бліснула не надта зыркім святлом, але прыцемкі вакол у адзін момант згусціліся. Ва Уладзіміра ўзнікла адчуванне, што іхная размова пра блізкае і зразумелае пяць хвілін таму стала бессэнсавай — бо навакольны свет нібыта знік. Навошта, дзеля чаго перажываць, калі ўсё тое бясконца далёка, калі яны тут адны, сапраўды ж — адны на цэлым свеце.
— Вось, хай свеціць нам лямпачка, — прысеў Антось на месца, прыўзняў чарку: — За тое, каб пакаяліся.
Выпілі, і Уладзімір спытаў, як пра нешта нязначнае, бо яму і праўда іх гаворка пачала нагадваць разважанні над старымі казкамі:
— Не зразумеў. Ты кажаш пра Хрыста, што не ў час прыйшоў, але ж менавіта Хрыстос патрабуе каяты. Ці ў нечым іншым нам трэба каяцца?
— У іншым, вядома, — задуменна прагаварыў Антось. — У іншым... Найвялікшы грэх нашага чалавека — у ягонай абыякавасці. У гатовасці ўсё дараваць, абы толькі “вайны не было”. Абы выжыць. Вось у чым грэх. І так пакаяцца, каб назаўтра чалавекам сябе адчуць. Каб ніколі больш не грашыць: не заставацца наўзбоч, не трываць, не дазваляць гвалту ні з сябе, ні з блізкіх. Вось якое каянне трэба. Супольнае.
— Дык гэта нечым да крэўнай помсты падобна, — асцярожна ўставіў Уладзімір. — Як у горцаў...
— Вось пра горцаў і падумай, — нечакана горача выгукнуў Антось. — Ведаў я іх нямала. Не ў помсце рэч, а ў тым, што не даруюць яны ніколі ганьбы і гвалту ні з сябе, ні з чаго свайго. Разумееш? Яны не помсцяць — яны адэкватна адказваюць. І іх паважаюць. Іх нават баяцца — такія, як мы, да прыкладу, бо мы паважаць сябе і сваё не ўмеем.
— Мо такі менталітэт нацыі? Кажуць жа...
— Які к чорту менталітэт? — ускінуўся Антось. — Ты герб Пагоню ведаеш?
— Ну ведаю, — крыху зніякавеў Уладзімір ад Антосявай гарачнасці.
— А сэнс герба? Пагоня — значыць, пагоня. Значыць, калі ў цябе нешта забралі, укралі, то на каня — і дагані, вярні, пакарай злодзеяў! Вось які сэнс быў у нашых продкаў. А тут сталі жыць паводле прынцыпаў: забралі палову, дык пакланіся, дагані іх і аддай яшчэ палову ад таго, што пакінулі. Думаеш, на тым самым рэферэндуме, калі герб і сцяг змянілі, не разумелі гэтага? Пагоня ж недзе на роўні падсвядомасці вымагала чалавека быць годным, ёй трэба было адпавядаць, да яе сэнсу трэба было расці, душой цягнуцца і розумам. А навошта? Нас жа не б’юць — і добра. Адабралі ў бабы спадніцу? А мы во мех разрэжам — будзе апранаха. З цябе нагавіцы сцягнулі — яшчэ мех знойдзецца. Згвалцілі жонку? Дык жа не забілі, не змыліцца. Вось чаму выракліся Пагоні. Спалохаліся. Нацыя недарэкаў, гультаёў і баязліўцаў... Ведаеш, Валодзька, я іншым разам іх ненавіджу — вось гэтых людзей нашых, вяскоўцаў. Але потым падумаю, астыгну. Яны мараць пра Царства Нябеснае. Будуць там сядзець на аблачынах, піць-есці амброзію, нічога не рабіць, адно атрымваць задавальненне. Таму іх тут нічога не хвалюе. Векавыя дубровы высякаюцца, рэчкі плытчэюць, крыніцы высыхаюць, птушкі знікаюць, звяры ўцякаюць — няхай. Ім жа Хрыстос, які тут жыве, сказаў: не рупцеся пра зямное. Вунь, птушкі нічога не маюць, не жнуць, не сеюць, жывуць, чаго Бог пашле... Эх, Валодзька, калі б перада мной Хрыстос пра птушак так сказаў, я яму адказаў бы. Ведаеш, што б адказаў?