— І што? — зацікавіўся Уладзімір.
— А я яму сказаў бы: Хрыстос, ты сляпы ці хочаш, каб я невідушчым быў? Ці ж ты не бачыш, што птушка ад нараджэння свайго да скону ў працы і працы? Зірні, як ластаўка па каліве носіць зямлю і сваёй слінай мацуе гняздо, як верабейчык па травінцы, па валаску збірае на ўтульнае гняздзечка, а колькі сучча ды вецця пераносіць бусел, каб змайстраваць седала? І яны не думаюць пра дзень заўтрашні? Яны жывуць, чым Бог пашле? Яны чакаюць манны нябеснай? А як дзеці народзяцца, птушкі спачыну не ведаюць цэлы дзень... Няма нікога ў прыродзе, хто быў бы такім лайдаком, як чалавек. Вось што я Хрысту адказаў бы...
— Думаю, ён бы з табой не пагадзіўся,— усміхнуўся Уладзімір.
— А мне яго згода і не трэба была б, — усміхнуўся і Антось. — Я адно б яго папрасіў: ідзі, Хрыстос, пажыві пакуль што ў іншым месцы, не чапай нас, дай ты нам навучыцца жыць годна. А потым ужо прыходзь, навучай. Бо не людзей ты атрымаеш, а сапраўдных рабоў, — скончыў ён з уздыхам.
Цемра вакол згусцілася да чарнаты, адтуль выпырхвалі вялікія і малыя мятлікі, кружлялі над лямпачкай. Стукаліся ў гарачае шкло, зноў кружлялі, стукаліся...
— Ведаеш, чаго мятлікі сюды ляцяць? — узняў вочы на лямпачку Антось.
— Ведаю, — кіўнуў Уладзімір. — Страта арыентацыі. Яны лятуць звычайна, карыстаючыся месяцовым святлом, іх палёт доўгі і роўны. А тутака во лямпачка блізка. От і лятуць па спіралі, і ўрэшце стукаюцца ў яе.
— Малайчына. Вось і мы так, — упэўнена выказаў Антось думку. — Нам замест сапраўднага святла гэтулькі разоў падробку падсоўвалі — а мы беглі на тое нібыта святло, стукаліся лбамі. Галовы ў крыві, рукі ў гразі — але ж наперад, вунь яшчэ крок — і сонца заззяе. А замест сонца зноў — лямпачка Ілліча...
У недалёкай рэчцы даўно спяваў жабін хор — на ўсе лады. Недзе далёка ў лузе раптам заскрыпеў драч, і ягоны голас нібы абудзіў Уладзіміра, прымусіў думаць пра іншае.
— Ведаеш, Антось, я драча апошні раз чуў гадоў пяць таму, ці болей. З дзяўчынай адной заседзеўся позна, і пачуў. Так усцешыўся быў — у нас жа ўсе лугі акультурылі, не засталося птушкам месца. У маленстве так любіў слухаць, засынаў пад ягоны скрып. І вось у цябе яго чуваць...
— Ага, толькі другі год спявае. Дагэтуль таксама не чутно было... А чаму ты нежанаты?
— Ды, так атрымалася... Не шанцавала на дзевак. Клікала ў прымы адна, але ж... не магу проста пайсці і жыць. Каханне хоць нейкае, мабыць, трэба. Ды я яшчэ малады...
— Так, ты яшчэ малады...
— Слухай, Антось, а ты сам чаго адзін? Ты чытаў так шмат, ведаеш усяго... Адкуль гэта? У Сібіры — мне дзед казаў, што ты там быў — кніжкі хіба чытаюць?
— Ат, — адмахнуўся Антось, потым задумаўся, падпёр рукой бараду, нахіліўся над сталом. — У Сібіры якраз і можна чытаць кніжкі. Бо пасля змены якія справы? У карты гуляць? Гуляў, але ж і чытаў... Пакідала мяне жыццё, рознае было. І плытагонам працаваў, і з геолагамі ў экспедыцыі хадзіў, і на нафтавых буравых быў. Чаго шукаў? А хто яго ведае. Можа, сябе шукаў. Я ж інстытут быў скончыў, філолаг, настаўнік мовы і літаратуры. Была ў мяне дзяўчына, на год маладзейшая, таксама ў інстытуце навучалася. Сябравалі мы моцна, здавалася, нішто нас не разлучыць. Думалі, паедзем разам вось у такую вёску, бо размеркаванне ў нас было толькі па вёсках, у гарады месцы ўсе пазабівалі сынкі розныя ды дзеўкі з добрым перадком. Ды пасварыліся. Праз дробязь пасварыліся, як на сённяшні розум. А тады — крыўда была. Глухая і балючая. Я паехаў адзін. Можа, што б і змянілася, каб не пачуў, што яна раптам стала сустракацца з нейкім... Адпрасіўся ў аддзеле адукацыі, усё адно ставала тады настаўнікаў мовы. І паехаў у Сібір. А Сібір — яна такая. У ёй дакладна Хрыстос не жыве. Там не проста воўчыя законы. Там законы нечалавечыя. Гэта як тэорыя Дарвіна пра эвалюцыю. Дужэйшыя выжываюць, якасці, якія дапамагаюць выжываць, робяцца дамінантнымі. Я зубы сцяў, загадаў сам сабе: выжыві, прайдзі праз усё. І не з’язджай нікуды, пакуль дакладна не набудзеш тыя якасці для выжывання. А ведаеш, якая найгалоўнейшая якасць там, дый тут? — раптам запытаў Антось, зірнуў на чайнік, які гучна забулькатаў і вымкнуўся. — Што піць будзеш? Каву на ноч?