— Не ведаю, — ціха адказаў Алесь. — Не хачу гадаць.
— Найстрашнейшае было для мяне зразумець, што я нічога ім не зраблю, — скрывілася ва ўсмешцы Надзея. — Разумееш? Зразумей! Мяне б’юць, мяне валакуць, мяне цягнуць у нейкі аўтазак, гоняць калідорам, зачыняюць у камеры. З мяне зрабілі бяспраўную жывёліну, якой забаранілі нават падаваць голас! Ты разумееш? Разумееш?!
— Не крычы, Надзея...
— Во як, і ты мне затыкай рот! Я прызвычаілася, давай!
Алесь разгубіўся, з болем гледзячы на скрыўлены ў грымасе хваравітай усмешкі сястрын твар.
— Надзейка, калі ласка, супакойся, выпі яшчэ трошкі...
Надзея замоўкла, падперла галаву рукамі.
— Выбачай... Ага, налі трошкі... І дай запальнічку... Дык вось, Алесік, і гэта не найстрашнейшае было, можаш сабе ўявіць. А сама-сама страшным было ўсведамленне таго, што ты можаш адтуль проста не выйсці. Ты ўрэшце адчуваеш сябе нічым і нікім. Перастаеш думаць пра тое, што ўсё — недарэчная, страшная памылка, што вось зараз прыйдзе нехта, паглядзіць на цябе і скажа: ой, выбачайце... І тыя, што чынілі над табой гвалт, раптам стануць вінаваціцца, прыносіць прабачэнні. Так не будзе — і ты тое ўсведамляеш. Тое жыццё, якім ты жыў яшчэ гадзіну-дзве таму, раптам знікае, яго няма, як і не было! Яно робіцца нейкай неверагоднай фантастыкай. Тут не воля задушаная: у розум уваходзіць дакладнае ўсведамленне: ты ніхто. Усё далейшае тваё жыццё залежыць цяпер ад іх — ад тых, хто цябе зрабіў бязвольным маўклівым быдлам... Вельмі страшны, пакутлівы досвед: імкліва пераўтварыцца з вольнай нармальнай жанчыны ў бяспраўнага вязня. За якіх дзесяць хвілін. Апошняя выратавальная саломінка — думка пра тое, што некалі ўсё скончыцца, што прыйдзе гадзіна, дзень, тыдзень — не важна колькі, але скончыцца, будзе воля, сонца, будзе родны куток і канапа... Ды саломінка згарае хутка, так хутка... Мабыць, са мной нешта б здарылася, і тое відаць было, бо ў камеры на мяне звярнулі ўвагу. Там жа ўсе былі амаль дзяўчынкі — па 18-19 гадоў. Я сярод іх — як маці, і вось яны ўсе разам да мяне. Сказала, што настаўніца, дык уяўляеш: яны так зарадаваліся. Чаму? Суцяшалі. І адна адну суцяшалі, падтрымвалі. Я зразумела, што дзве там былі не першы раз: вучылі-апавядалі, як трымацца, як адказваць, што рабіць і што не рабіць... Ім па васемнаццаць гадоў, а ў іх турэмны досвед...
— Нам падаецца, што калі мы не ў камерах, то вольныя і нармальныя. Нам проста пакуль што дазваляюць такімі быць, — ціха ўставіў Алесь.
— Неяк пераначавалі, раніцай павезлі ў суд, — нібыта не пачула братавых слоў Надзея. — Канвеер: два пытанні, міліцыянер выступае як сведка — суддзя выносіць вырак. Хто слова супраць, таму болей. Каму пятнаццаць сутак арышту, каму дзесяць. Каму штраф. Мне штраф. Я маўчала. Мяне раздушылі так, што я магла толькі аўтаматычна адказваць на пытанні суддзі, жанчыны майго веку. Сведкам выступіў той самы, бялявы амапавец. Які двойчы выцяў мяне па назе. Выявілася, што я брыдка лаялася. Брала ўдзел у несанкцыяванай акцыі. Супраціўлялася. Я прызналася, што супраціўлялася. Суддзя не глядзела на мяне... Усяго адзін раз узняла вочы, калі я сказала, што я настаўніца. Я так і не зразумела, што было ў яе вачах... Памятаеш, у мяне быў клас, які мне далі за два гады да выпуску? Я табе не раз жалілася яшчэ, што не знаходжу належнага кантакту? — раптам перайшла на іншую тэму Надзея.
— Памятаю... А потым яны прыйшлі пад раніцу пад вокны тваёй кватэры і крычалі табе “дзякуй”, — адказаў Алесь, спадзеючыся, што памяць пра такі эпізод прынясе сястры светлы момант.
— Ага, — цень прыемнага ўспаміну і праўда дакрануўся да Надзеіных вачэй, але адразу ж знік, згубіўся. — Так, мы пасябравалі... У класе была адна дзяўчына, выдатніца, стала медалісткай. Красуня. Усё ёй Бог даў: і розум, і хараство, і душу добрую. Яе папраўдзе любілі і паважалі ўсе. Ну, можа, хто і зайздросціў, не без гэтага. Яна была жывая, вясёлая, адкрытая і зусім не ганарыстая. Мне дзяўчаты казалі, што ў яе былі закаханы два хлопцы з класа. З адным яна і сябравала. А другога, як мне сама прызнавалася, баялася. Хоць, як быццам, чаго было баяцца: такі звычайны хлопец, хударлявы, ціхі. Вельмі ціхі. Займаўся баскетболам. У класе яго не любілі. Нават не не любілі, а проста неяк ігнаравалі. Ён быў ніякі. Роўны, спакойны. Не абыякавы, не, але... чужы. Я гутарыла з ім, доўга назірала, аналізавала. Ягоную рэакцыю, ягоныя ўсмешкі. Ён нібыта чакаў нечага... Гэтая дзяўчына, яе звалі Наста, была вызваленая ад заняткаў фізкультуры праз праблемы з нагой. Але на ўрокі яна хадзіла, як настаўнік і патрабаваў. Звычайна бавіла час у зацішным месцы, было там такое, у бок стадыёна, пад сцяной школы. Тады была вясна, яна адзела белыя нагавіцы, белую куртку, новую, толькі набыла. І валасы ў яе былі русявыя, светлыя, а густыя якія — цэлая хваля. Цешылася ёй раніцай... Ішлі заняткі, у мяне была фортка, нечага паклікалі да завуча. Вярталася назад... ля мыцельнікаў раптам пабачыла нашага баскетбаліста. Ён мыў рукі. Яны былі запэцканыя ў нешта чорнае, ён так шараваў апантана, спяшаўся. Азірнуўся на мае крокі... У ягоных вачох быў спалох, страх нават. Спытала, чаго ён не на занятках, адказаў, што ўпаў, запэцкаў рукі і прыйшоў памыць. Пайшла ў настаўніцкую. А за колькі хвілін бягуць мае дзяўчаты: з даху школы нехта лінуў на Насту чорную аліву... ну, у аўтамабілі заліваюць. Ведаеш жа, вось як адпрацуе, чорную. На галаву проста. Так і не даведаліся, хто. А класу я не сказала, што бачыла, як хлопец мыў чорныя рукі... Бо баялася. Хлопца б збілі на горкі яблык. І... не была пэўная. Тады не была пэўная. Яго звалі Юрыкам, вось так, па дзіцячаму да дзясятага класа. Юрык Вайцяхоўскі.