Надзея замаўчала.
— Гэта неяк звязана з учорашнім? — асцярожна пацікавіўся Алесь.
— Учора на судзе супраць мяне сведчыў малодшы лейтэнант Юрый Вайцяхоўскі. Я пазнала яго адразу. І ён мяне пазнаў. Адразу. Ён быў усцешаны, Алесь. Разумееш? Ён тады да выпускнога не глядзеў мне ў вочы, ніяк. А тут — зазірнуў. І я пабачыла там радасць... Не проста радасць — трыумф пераможцы. Ён глядзеў на мяне, і я бачыла, якое задавальненне прыносілі яму тыя хвіліны... Я напілася... Ведаеш, што мяне яшчэ так уразіла, падкасіла? Не тое, як білі і збівалі, не... Я потым у камеры думала: гэтыя ж, якіх спусцілі, бы сабак з ланцугоў, хапалі і білі, білі і валаклі... А натоўп... Ён не памкнуўся абараніць ці вызваліць. Ну, калі ў цябе сябра, дык кідаўся нехта адзінкава. Тады на дваіх паспявала тры дзецюкі ў цывільным, чатыры. Але там быў натоўп! Там былі сотні. І сотні толькі глядзелі. Яны нібыта выйшлі разам, арганізаваныя, знітаваныя ідэяй — а былі чужымі міжсобку... Гэта страшна, Алесік, страшна і сорамна.
— Ты тэлефанавала на працу?
— Тэлефон пабіты, упаў быў... Адна дзяўчынка дала патэлефанаваць, пасля суда. Не ведаю... Нічога не ведаю... Пайду, лягу. У мяне ўсё блытаецца. Усё марна, усё дарэмна. Жыццё пустое...
Надзея легла ў сваім пакоі, але не зачыняла дзвярэй.
Алесь доўгі час нерухома сядзеў пры стале. Зноў закурыў. Думаць пра работу ён сёння ніяк не змог бы. Пісаць пра этнакультурныя каштоўнасці пасля ўсяго пачутага здавалася такім дурным і недарэчным заняткам, што аж сківіцы сціснуліся, рыхтык нехта побач стаў чыкрыжыць нажом кардон. Алесь імкнуўся спакойна прааналізаваць пачутае, пакуль што адкладаючы галоўнае пытанне: што рабіць далей?
Мы так падобныя да неандэртальцаў — гэта была першая думка, калі Надзея сказала апошнія словы пра пасіўнасць і страх натоўпу перад адзетымі ў цывільнае міліцыянтамі і амапаўцамі. Калі наш продак, чалавек разумны, прыйшоў у Еўропу з Афрыкі, неандэртальцы мелі перад ім усе перавагі: яны былі дужэйшыя фізічна, лепей палявалі, у іх былі тыя ж, а то і лепшыя тэхналогіі вырабу інструментаў і прыладаў працы, разважаў далей Лобач. Яны лепей арыентаваліся ў сваіх родных лясох. Але іх пхнулі з іх родных мясцін, яны адыходзілі далей і далей, пакідаючы родныя землі — знікалі і ўрэшце зніклі назаўжды. Але чаму? Бо нічым жа не выйграваў той, хто прыйшоў! Ён прайграваў нават: быў слабейшы фізічна, дрэнна ведаў тэрыторыю і звычкі тамтэйшых звяроў. Хіба ў адным была перавага. Сёння яна называецца ўстойлівымі сацыяльна-культурнымі сувязямі. Прышлыя продкі сучаснага чалавека апекаваліся адно адным, кідаліся на дапамогу, калі трэба. Яны не пакідалі сваіх у бядзе, ніколі. Адно племя лічыла сваім, сяброўскім, другое.
А мы ж — неандэртальцы. Гэтая тупіковая галіна чалавецтва жыла ў варожых ці абыякавых, у лепшым выпадку, дачыненнях між групамі. Яны ўсе былі падобныя толькі ў адным: у нянавісці да прыхадняў. Але нянавісць не здолела іх злучыць. І не магла.
Як неандэртальцы не змаглі аб’яданацца, як яны не змаглі знайсці для ўсіх сабе падобных нешта адзінае, што б сталася галоўным, апрача нянавісці і жадання забіваць, так і мы нічога не маем у сваіх душах, апрача той самай нянавісці і злосці. Як прычынай нянавісці неандэртальцаў быў страх за сваё жыццё і тэрыторыі, так і сёння страх кіруе намі. Нашыя пратэсты — страх быць растаптаным.