Чалавек разумны перамог дзікага неандэртальца, бо любіў кожнага са свайго роду, быў адказным за кожнага, а род адказваў за яго. А сёння адзінай праявай нібыта салідарнасці з пацярпелымі вось тыя ананімныя каментары пад артыкуламі, віскат і вэрхал у сацыяльных сетках. І гэта ўважаецца за вялікую справу... Усё адно як той неандэрталец, апошні з нейкага племені, смяротна крычаў, абкружаны новымі людзьмі, а ў адказ яму з далёкіх гор, з розных пячор неслася дзікае выццё жывых, сытых і бяспечных ягоных братоў: “О-го-го! Трымайся! Мы з табой!..”
І я такі самы, сумна канстатаваў Лобач. Такі самы, бо адзін і адзін. Не стварыў кола верных прыхільнікаў, а тыя студэнты, з якімі колькі гадоў хадзіў на палявыя работы, рана ці позна казалі табе “да пабачэння”. Ні з кім не зжыўся, не здружыўся так, каб можна было вось цяпер патэлефанаваць, хоць параіцца, хоць выказацца. Чаму? Чаму супрацоўнікі ёсць, калегі ёсць, а сяброў — няма? Можа таму, што больш нікому ягоная этнаграфія не трэба, апроч яго, ды колішняга настаўніка, ды яшчэ колькіх такіх вось дзівакоў у розных універсітэтах краіны? І калі не лічаць яго за бяскрыўднага дзівака, то ўжо дакладна не за самастойнага мужчыну, сучаснага, практычнага. “За спінай у Алеся добра пачуваюцца толькі бабульчыны показкі” — гэта ж пра яго так жартавалі раней, а цяпер з жалем успамінаюць тыя жарты, бо гучаць не смешна, а сумна? А якая дзяўчына пойдзе за цябе, калі месца за табой занятае? Хто яшчэ зразумее, як ён, што пачутая ўпершыню незвычайная казка пра стварэнне сусвету з вуснаў глухаватай бабулькі каштоўней за юрлівы шэпт на вушка, бо той шэпт — паўторыцца сто разоў, а вось казка, казка! Адзіная такая, ніхто не чуў, аналагаў няма — яна знікне заўтра, калі яе не запісаць сёння! А з цябе смяюцца: і што, гарэлка ад гэтага патаннела ці аднымі казкамі некалі дзяцей карміцьмеш?
Як патлумачыць ім, як данесці да разумення, як у свядомасць укласці, што там — там, у мінулым — заўтрашняе! І таму яшчэ сёння мы быццам народ, а заўтра — ніхто, купка людзей, якая прыме якія хочаш чужыя правілы, будзе спяваць якія хочаш песні і танцаваць пад музыку таго, хто дасць болей, болей здаволіць простыя і зразумелыя патрэбы — жывёльныя. Тыя, якія некалі імкнуліся здаволіць неандэртальцы.
...А вось у слабейшых прыхадняў на той час сярод мноства такіх патрэбных крамянёвых нажоў ды скрэблаў была і невялікая пустацелая костка з дзірачкамі. Навукоўцы доўга спрачаліся, што гэта, пакуль не зрабілі копію-рэканструкцыю. І не здагадаліся падзьмухаць.
І костка раптам сталася дудачкай.
А ў неандэртальца дудачкі не было. У яго было даўжэйшае і вастрэйшае кап’ё, якое ён кідаў нашмат трапней і далей за прышлага чалавека. Але перамагла дудачка. Дудачка, якая сталася асновай і сімвалам культурных і сацыяльных сувязяў новага чалавека.
У нас была дудачка. У нас ёсць дудачка. І ёсць яшчэ мажлівасць знітавацца...
Надзея праспала да вечара. За гэты час Алесь паглядзеў яе тэлефон, з'ездзіў у майстэрню. Рамантаваць не ўзялі: “Новы танней”.
Ветлыя, уважныя людзі ў майстэрні. Сонечныя вуліцы. Машыны і мінакі. Усё як заўсёды. Але сёння Лобач раптам заўважыў тое, на што раней не глядзеў: на твары людзей. Ён разумеў, што ўчорашняе здарэнне робіць яго ў пэўнай меры прыдзірлівым і небесстароннім, але хіба толькі сляпы мог не згледзець, што ў дзевяноста са ста сустрэтых людзей хмурныя твары. Можна было б прайсці кіламетр і два, ісці гадзіну і дзве — і не сустрэць ніводнай усмешкі. Клопат на тварах, нейкая заглыбленасць у сябе. Як вось цяпер у Лобача.
Ён успомніў, як сустрэўся быў са сваёй аднакурсніцай — яна тады працавала ў турыстычным агенцтве ў Грэцыі. “Алесь, выбачай, я пасля двух гадоў у Грэцыі хаджу вуліцамі і не магу пазбыцца думкі, што іду побач з людзьмі, у якіх сёння — хаўтуры. Хаўтуры ва ўсім горадзе. За два гады ў Афінах я навучылася ўсміхацца, што, павер, не так проста, як высветлілася. Дык вось тут, на радзіме, я мусіла тэрмінова развучвацца: маю ўсмешку на вуліцы разглядалі як сімптом хваробы. На мяне глядзелі як на псіхічна хворую. Я не маню, я бачыла спачувальныя позіркі, я чула шэпт за спінай!”
А чаго нам усміхацца, пытаўся Лобач у сябе. Капні глыбей кожнага — і пасыплюцца праблемы і беды, як з дзіравага меха.
Яшчэ тужлівей стала ў сервісным цэнтры, дзе Алесь выбіраў новы тэлефон для сястры. Ветласць, якая межавала з ліслівасцю. Але без усмешкі. Сур’ёзна. З бояззю разбурыць твой настрой. Быццам ты прыйшоў не новы тэлефон набываць, а труну ці вянок на магілу.
Новы тэлефон Лобач выбраў, не задумваючыся: ён ведаў, што Надзея аддае перавагу простым тэлефонам з мінімумам розных функцыяў. Набыў прыблізна такі, як і быў.