— Ты зразумеў? — нарэшце павярнуў галаву Антось.
— Наконт чаго з двух?
— Галавасты хлопец, — ці то пахваліў, ці то пашкадаваў Антось. — Ат, што тут загадкі казаць... Яна гэта, Надзея. Тая самая дзяўчына. Знаеш, а яна не надта і памянялася. Так, пасталела, зразумела, а болей дык і ні ў чым... Нават валасы носіць так, як і два дзясяткі гадоў таму... — ён памаўчаў, нібыта ўзважваючы, выбіраючы словы. — Слухай, студэнт, ты малады... У мяне жыццё сваё і прынцыпы свае, няслушныя прынцыпы і рызыкоўнае жыццё. Таму... карацей, пра дапамогу папрашу, дробязную, але... І можам тады разбягацца ў розныя бакі без усякіх крыўдаў. Можаш сказаць “не” — я зразумею. Асуджаць не буду.
— Помсціць надумаўся? — з рэзкім непакоем запытаўся Уладзімір.
Цяпер ён зразумеў канчаткова, навошта Антось пытаў прозвішчы.
— Помсціць? — са здзіўленнем і абурэннем выгукнуў Антось. — Кінь дурное! Не помсціць — адэкватна адказаць! Скажы, ёсць сёння мажлівасць для нейкай справядлівасці? Надзею збіў, абылгаў яе колішні вучань, сука, якая разам з формай атрымала мажлівасць паскудзіць. Менавіта ён помсціў! Скажы, не, ты проста скажы, пакінуць гэта так, як ёсць?
Уладзімір сумеўся. Няўпэўнена адказаў, хоць адчуваў хісткасць і маладушнасць сваіх слоў:
— Сёння... нічога не выйдзе. Але ж надыдзе некалі час. Час, у які ўсе адкажуць за ўсё.
— Не надыдзе ніколі той час! — ледзь не падскочыў, роспачна закрычаў Антось. — Не прыйдзе ніколі! Ніхто ніколі не будзе адказваць за сваю подласць, якая чыніцца пад прыкрыццём улады! Хіба вас, цярплівых, гісторыя нічога не навучыла? Калі ў трыццаць сёмым вынішчалі духоўна і фізічна — нехта адказаў? Хоць адзін з тых следчых, якія здзекаваліся з людзей як маглі, якія чалавека пераўтваралі ў істоту без памяці і пачуццяў, — адказалі? Ды яны персанальныя пенсіі атрымвалі!
Роспач у Антосявым голасе дасягнула нейкай нутраной мяжы, пасля якой змянілася халоднай разважлівай злосцю, і ён загаварыў цвёрда, пераканаўча:
— Успомні дзевяноста першы год. Колькі было спадзяванняў, што цяпер хоць адна пешка партыйная, калі не слон, адкажа за тое, што людзей у вар'ятні хавалі, што гналі і насміхаліся. Адказалі? Ты памятаеш хоць пра адзін суд? То запомні раз і назаўсёды: гісторыя ніколі не станавілася на бок пакрыўджаных сама сабою. Калі самыя людзі...
— Стоп! — рэзка спыніў Антося Уладзімір, бо палічыў, што мае на тое права, калі ўжо ў іх такая шчырая размова, якая можа мець працяг у практычных дзеяннях. — Ты забыўся, дык я нагадаю. Французы некалі надумалі адпомсціць усім крыўднікам адразу. Перадусім галоўным: каралю ды каралеве. А чым скончылася, ты ведаеш. Гільяціна ледзь не захлынулася ў крыві. Урэшце і самыя арганізатары помсты апынуліся ў яе пад нажом. Нармальны ход? Ты такой адплаты хочаш?
— Малаток, студэнт, — пільна зірнуў Антось на Уладзіміра. — Усё слушна: калі і надыходзіць час такога разліку — то лепей бы ён не надыходзіў. Дык што рабіць? Падкажы! Трываць? Забывацца? Вінаваціць нейкую ўяўную сістэму, на якую спісаць паскудствы і зверствы кожнага і ўсіх? А потым, як зменіцца час, прабачыць усіх, забыцца на ўсё, у абдымках пабратацца? Добра, пакуль што выгрузімся... Цягні торбу на кухню, там разбярэмся, што куды... Прыгатуем чаго паесці. Ты ж таксама ад ранку галодны...
Надумаліся сесці на кухні — тут куды свяжэй, як на двары.
— Можа, трэ мне зараз наліць сабе добрую малінкоўскую шклянку гарэлкі, выпіць адным махам, занюхаць хлебам, закурыць, сесці і падперці галаву рукой, — невясёла разважаў Антось. — То было б па-нашаму. Потым яшчэ выпіць, яшчэ... А раніцай шукаць паратунку ад галавы... Глядзіш — на ўсё іншае думак і не застанецца... Добрая формула, праўда, студэнт?
— Не ведаю... Мне пакуль што яна непатрэбная была, — пацепнуў плячыма Уладзімір.
— А іншыя карыстаюцца ёй напоўніцу, — зазначыў Антось. — І дзяржава тое падтрымвае. Напіся, праспіся, пахмяліся — праблема амаль знікне... Ды вось... еш, а потым адкажы: як жа спыніць во такіх вайцяхоўскіх?
— Не ведаю, — шчыра адказаў Уладзімір. — Яны ўсе — у сістэме.
— Вось! Менавіта! Але адзін у сістэме застаецца чалавекам, я дакладна ведаю, а іншы — звярэе. Вось скажы: сістэма абавязвала таго міліцыянта збіваць ягоную настаўніцу, іншых — нішчыць яе чалавечую годнасць? Не, не абавязвала. Я ведаю: яна не забараняе, вочы заплюшчвае на “мілыя свавольствы”. Мала таго — яна, сістэма, сваіх бароніць. Ад усіх астатніх, ад нас з табой, ад Надзеі. І дарэмна біцца за нейкую праўду. Бо няма праўды.