— Дык і выйсця тады няма, — з сумам падвёў вынік Уладзімір.
— Ёсць выйсце, — ціха, але цвёрда адказаў Антось. — От ведаеш, там, у Сібіры, дзе законы воўчыя, на чым грамада трымаецца? Хоць воўчыя законы, ды што ім падмурак, па-твойму?
— Што, можа, помста? — хмыкнуў Уладзімір.
— Кінь дурное! — з крыўдай выгукнуў Антось. — Я табе раней казаў пра помсту — гэта той мент помсціў настаўніцы! А закон трымае ў Сібіры адно — адказнасць. Там кожны ведае, што будзе адказваць, калі закон парушыць! Адэкватны адказ чакае кожнага! Рана ці позна — ён цябе дагоніць. Дык вось, каб тут, у нас, кожны ўсведамляў, што яго чакае адэкватны адказ на ягонае хамства, быдляцтва, зверства — ён бы проста служыў сістэме, а не наталяў сваю прагу да здзекаў. Ён бы ішоў у сістэму не дзеля свайго юнацкага комплексу непаўнавартаснасці, не дзеля сваёй перавагі над сябрамі дзяцінства...
— Ды згодзен, — неахвотна пагадзіўся Уладзімір. Ён ніяк не мог змясціць у галаве тую думку, што сапраўды ў яго краіне, побач з ім раптам пачне дзейнічаць вось такі закон: вока за вока і зуб за зуб. Было тут нешта надта ж сур’ёзнае, быў нейкі невідочны бар'ер, аб які можна было лоб разбіць.
Уладзімір задумаўся на хвіліну, шукаючы назву бар'ера, які адчуваў, існаванне якога, ён быў пэўны, стрымвае людзей ад сляпога выканання старазапаветнага “вока за вока”. Не прыдумаў, таму намерыўся казаць так, як адчуваў:
— Слухай, Антось... вока за вока — зразумела. Але на практыцы... Хто будзе вызначаць адпаведнасць адказу? Хоць з тым Вайцяхоўскім... Што, злавіць яго, пабіць? Зацягнуць у суд і сказаць, што ён мацюкаўся?
— Я буду вызначаць адэкватнасць! — жорстка адказаў Антось. — Зразумей, законнік ты мой, рэч не ў поўнай адэкватнасці адказу, а ў тым, каб ён проста быў, каб кожны зразумеў: яму больш не даруюць хамства, ссучанасці, подласці.
— Ну, добра, няхай так, з міліцыянтам, — быццам пагадзіўся Уладзімір. — А што з суддзём? Тут жа зразумела, што суддзі атрымалі загад: як судзіць і каго. Дык за што ты збіраешся караць суддзю?
— А ты прапануеш пачакаць, пакуль Пётра з Паўлам на тым свеце ім рахунак выставяць?
— Але ж і ты не Гаспадар Бог?
— Вядома! Я скіраванні ў Рай ці Пекла не выпісваю.
— Дык за што ты тут збіраешся караць? На якой падставе?
— Як за што? — пераможна ўсміхнуўся Антось. — Кажаш, суддзя, як і ўсе іншыя суддзі, выконвае спушчаную зверху дырэктыву, так?
— Няхай і так. Не самавольнічае ж... — упіраўся Уладзімір.
— Кінь дурное, хлопча! — зноў павысіў голас Антось. — А то я падумаю, што памыліўся ў роўні твайго розуму. Суддзя павінны не тэлефонныя дырэктывы слухаць, не нечыя загады, а толькі адно — Закон!
— Ды разумею я, не маленькі! — запсіхаваў Уладзімір. — Я вось таго ўцяміць не магу, чаму да цябе ніяк не дойдзе, што гэта — сістэма, што ў суддзі, у існасці, няма выйсця! Альбо слухайся — альбо ідзі замятаць двор. Ахвотных на тваё месца ёсць.
— Малайчына, разумны, — згодна паківаў галавой Антось. — А скажы, калі кожны суддзя будзе ведаць, што яго чакае суд тут і цяпер за ягоную крывадушнасць?
— Ідылія, — адмахнуўся Уладзімір.
— Ага, ідылія, — згадзіўся Антось. — Але ведай, студэнт — адзін прыклад вучыць сотні. Два — тысячы. А навучаны ведае, што бывае ў кустох.
— Суддзі хутчэй ваўкі... Антось! Утопія гэта — даводзіць суддзям, што яны ўчынілі няслушна. Утопія! Ну... няхай заўтра мы пакараем неяк таго суддзю, няхай. Па-першае, адкуль ён будзе ведаць: за што?
— А мы падкажам...
— Выдатна! А ты ўяўляеш, як запрацуе сістэма? Заўтра будуць дзясяткі арыштаваных...
— Будуць! А цяпер уяві: некага несправядліва асудзяць — а тут зноў адказ!
— Хто, хто ўрэшце будзе вызначаць: дзе справядліва, дзе не? — роспачна хапіўся за апошняе Уладзімір.
— А ты, хлопча, верыш свайму выкладніку? Верыш яго сястры?
— А вера тут пры чым?
— Пры тым, што я не збіраюся гуляць у Рэмба, зразумела? — стомлена ўсміхнуўся Антось. — Я табе не галівудскі абаронца слабых і пакрыўджаных. Я хачу абараніць, буду бараніць, як сваё, тых, хто мне дарагі. Каму я веру. І гэтага — досыць.
— Для чаго досыць? — разгубіўся на момант Уладзімір.
— Для жыцця нармальнага. Калі кожны будзе бараніць сваіх, змагацца за сваіх — будзе даволі. Калі не будуць дараваць, не будуць спускаць крыўдаў і абразаў сваіх... Ты еш, давай... Зразумела я табе ўсё патлумачыў?
— Зразумела, — адказаў праз жаванне Уладзімір, а ў дадатак згодна кіўнуў галавой. Пракаўтнуў і запытаў: — І што цяпер? Як ты збіраешся... — хацеў сказаць “адпомсціць”, але спыніў сябе. — У чым будзе палягаць твой адказ?
— Не ведаю, — шчыра ўздыхнуў Антось, адклаў убок відэлец, задумаўся. — Ты мне спачатку скажы: паможаш? Паўтару: я не закрыўдую, у цябе свае мазгі ёсць. Не — дык заўтра завязу цябе хоць у горад, хоць у Карчаваху да Уладзі — і нашы дарогі разышліся, і размовы між намі ніякай не было. Я зразумею.