Антось яшчэ не спаў — нешта лічыў, перабіраў свае паперы.
— Пакуру, — адкінуўся Уладзімір на крэсле. — Аж галава забалела ад усяго гэтага.
— Пакуры, — згодна кіўнуў Антось. — Захапі там што хочаш, ды ідзі ў альтанку — самы раз папіць гарбаты ці кавы, сонца на захадзе, не смаліць.
— Ага, зробім перакур і перачай, — згадзіўся Уладзімір.
У альтанцы, дзе яны нейкі час моўчкі пілі каву, ён падзяліўся з Антосем думкамі наконт свайго “адкрыцця”.
— Разумееш, яны — самыя звычайныя людзі. Але пастаўленыя ў такія ўмовы, калі мусяць ненавідзець.
— Каго? — прымружыўся Антось.
— Усіх тых, праз каго іх змушаюць працаваць. Я не думаю, што ім усім падабаецца, прыкладам, у час нейкай акцыі апазіцыі дзяжурыць суткі, а то і двое, спаць на працы. А ў многіх жа сем’і, там жонкі і дзеці. І ўсе яны мусяць ненавідзець.
— О, ды мы зараз шкадаваць іх пачнём, — іранічна заўважыў Антось.
— А яны што, чыста па-чалавечаму, не вартыя гэтага? — апраўдаўся Уладзімір.
— Ну, вядома, вядома... Валодзька, кінь дурное! Хто там, у апазіцыі? Там — простыя людзі, якія элементарна незгодныя з існым станам рэчаў. Ты ж таксама не згодны з тым, як жыве твая вёска, як співаецца, як страчвае спрадвечную культуру. У чым розніца між табой і тым, хто выйшаў на вуліцу? Толькі ў тым, што ён — выйшаў, а ты — не. І вось таго трэба збіваць, судзіць, штрафаваць, караць суткамі. А ты — добры? Так, ты — добры. Бо ты маўчыш! Яны ненавідзяць апазіцыю, бо яна ім замінае жыць па-чалавечаму? Ты добра падумаў перад тым, як сказаць?
— Падумаў, — насупіўся Уладзімір, — яго непрыемна чапілі Антосявы словы, хоць ён адчуваў, што памыліўся ў сваіх пачуццях, што яго міжволі зацягнуў той свет — і цяпер ён нібыта глядзіць адтуль у гэты час не сваімі вачыма, а вачыма створанай ім Юліі.
— Падумаў, кажаш, — задуменна прагаварыў Антось, адчуўшы Уладзіміраву крыўду. — А вось скажы, чаму тая амапаўцава жонка не задумаецца: адкуль бярэцца тая апазіцыя, чаму людзі выходзяць на вуліцы? Я табе адкажу, чаму. Але, як ты сам думаеш?
— Я нічога не думаю, — крыўда, перадусім на самога сябе, не давала Уладзіміру спакойна разважаць.
— Добра, я сам адкажу, — з жалем працягнуў Антось. — Валодзька, жонка амапаўца сябруе з жонкай другога амапаўца, з сяброўкай трэцяга... Ты ведаеш пра іх зарплаты? Шкада. Але будзь пэўны, што атрымвае ён удвая больш за настаўніка. Каго сёння набіраюць у міліцыю? Пачытай у газетах! Раней толькі з вышэйшай адукацыяй, пасля службы ў арміі. Потым сталі набіраць з сярэдне-спецыяльнай адукацыяй. А сёння — усіх! Школу скончыў? Выдатна! Не служыў у войску? І не трэба! Бяром! Вось і ідуць туды бегма, пішчом лезуць тыя, каго ў дзіцячых гульнях не брала да сябе ніводная каманда, з кім не сябравалі ў юнацтве, з кім не хацелі сустракацца дзяўчаты. Пад сакрэтам табе скажу: мне наш участковы расказаў. За год прынялі дванаццаць чалавек. І дзевяцёра — звольнілі. І практычна ўсіх з адной прычыны: напіваліся, бралі табельную зброю і ішлі даводзіць сваім былым аднакласнікам, суседзям па двары, якія яны зараз крутыя. Ішлі да колішніх сваіх крыўднікаў — помсціць. Адзін выблюдак зайшоў да свайго былога аднакласніка. Той некалі яму нос разбіў за тое, што дзяўчыне на школьным вечары ў час танца сукенку задзёр, агаліў дзявочы азадак. Бо адмовілася з ім танцаваць. І вось гэты “міліцыянт” выпівае добрую порцыю, бярэ пісталет і такога ж новаспечанага служку. Паставілі ў кватэры на калені мужчыну, ягоную жонку і дачку. Зневажалі, застрашвалі, абзывалі.
— Іх жа выгналі? — хутка запытаў Уладзімір.
Антось счакаў і са шкадаваннем адказаў.
— Слухай, студэнт... Слухай, Валодзька: іх выгналі. Проста выгналі. Не судзілі, не штрафавалі. Думаеш, тая сям’я задаволілася такім “пакараннем”? Ты пастаў сябе на месца таго мужчыны. Вось у цябе жонка, дачушка, ціхі сямейны вечар. І раптам увальваюцца двое п’яных адмарозкаў з пісталетамі. Няхай у форме, але іх дзеянні з грунту бандыцкія. Ты б здаволіўся, калі б пасля перажытага шоку, жаху, абразы табе паведамілі, што іх усяго толькі звольнілі? Ну, адказвай, — падахвоціў Антось.
— Не ведаю. Пакуль сам не пабудзеш у канёвай скуры, важкасць хамута і апёкі пугай не адчуеш, — адмовіўся ад дакланага адказу Уладзімір.
— Ну, то я табе патлумачу... — не стаў спыняцца Антось. — Звальненне тых з міліцыі — гэта пакаранне за парушэнне ўставу. А як яны адказалі за здзекі з людзей? Ніяк. Іх, не сваіх нават, а былых сваіх, сістэма зноў абараніла.
— А што той мужык... ну, у сям’ю якога ўварваліся? — нехаця пацікавіўся Уладзімір.
— Во, значыцца цябе хвалюе... Разлічыўся ён. Не буду казаць падрабязнасцяў, але разлічыўся. Карацей, Валодзька. Я цябе не клічу на вайну з сістэмай. Ні ў якім разе. Ведаю, што сярод тых самых амапаўцаў — палова нармальных вясковых хлопцаў, якіх загітавалі пасля арміі ісці на такую службу. Што іх чакала ў вёсцы? Трактар, гной, ферма і бар “за магазінам”? А тут — зарплата. Тут культ сілы і зброі — цалкам мужчынскія культы. Нічога дзіўнага, што пасля добрай ідэалагічнай апрацоўкі ўчорашнія прастадушныя вяскоўцы бачаць у кожным, хто падае голас супраціву, свайго сапраўды заклятага ворага. Добра, Валодзька, гэта ўсё тэорыя... А практыка — гэта Надзея. Дзед яе на ногі паставіць, папрашу, каб адмыслова для цябе ўсё расказала.