Уладзімір вагаўся — казаць ці не, але потым наважыўся і загаварыў з вінаватасцю ў голасе, звярнуўшыся да Надзеі:
— Там... У Фэйсбуку пра вас пішуць... Ну, вашы вучні ў сетцы “Укантакце” надумаліся напісаць... у гарадскі аддзел адукацыі. Ультыматум: калі вас не адновяць на працы, яны не пойдуць першага верасня ў школу. Кажуць, што падпісаліся два адзінаццатыя класы...
— Вось жа... — прыглушана ўсклікнуў Антось і павярнуся да Надзеі: — Якія ў цябе абаронцы!
— Божачкі, гэта праўда? — усхвалявана запыталася Надзея. — Вы разумееце, што зараз пачнецца? Ды іх па адным будуць выклікаць у школу, бацькоў падымуць... Яны ж сабе атэстаты сапсуюць...
— Калі будуць разам трымацца — перамогуць, — ціха, але цвёрда сказаў Уладзімір. — Пра іх ультыматум ужо на ўсіх апазіцыйных сайтах напісана. Яны самыя добра ведаюць, на што пайшлі. Ну, і цікава ім, думаю, — першы такі ўчынак. Дамовіліся між сабой, што ў школу да першага верасня ні ў якім разе ні з якога запрашэння не ісці. Трэба — хай сама дырэктар да іх ідзе. Надумалі ўнікаць усякіх сустрэч. Больш таго, просяць падтрымаць іх іншыя школы. Кажуць, лепшага настаўніка матэматыкі беспадстаўна пакаралі, без яго не бачыць добрых ведаў. Як я чытаў, падтрыманне ў іх будзе...
— Але ж адкуль... Хто ім расказаў? — разгубілася Надзея. — Адкуль яны ведаюць пра мой сорам?
— Там быў выкладзены ліст адной маладой дзяўчыны, яна з вамі ў камеры сядзела. Напісала пра вас, як вы іх падтрымвалі.
— Я іх падтрымвала? Ды гэта дзякуючы тым дзяўчатам я не звар’яцела ў той камеры...
— Не ведаю, я магу паказаць, пачытаеце, — пацепнуў плячыма Уладзімір. — Старэйшы чалавек... з ім жа заўсёды неяк спакайней. Ну, тая дзяўчына напісала, потым ёй паказалі здымак і запыталі: ці вы на ім? Вось так і даведаліся. У сеціве сёння шмат што вельмі проста.
Надзея прымружыла вочы, пагойдвалася ціхенька назад-уперад. Потым страпянулася, як прымроілася ёй што.
— Не магу дагэтуль зразумець: як можна было тое вытрымаць. Моцны ўсё ж чалавек. І дзяўчынка тая... Не, не трэба ніякіх ультыматумаў. Я зарэгіструюся, скажу, што не збіраюся вяртацца ў школу. Я знайшла сваё месца. Мне тут спакойна і добра. Навошта нікому не патрэбны гераізм....
Папалуднаваўшы, Уладзімір выйшаў пакурыць, прысеў у альтанцы. Мякка церушыў дождж. Антось з’явіўся праз пару хвілінаў.
— Як справы?
— Не ведаю...
— Ясна... ты знайшоў той Ганнін талісман?
— Знайшоў. Я шукаю... чалавека. Таго, хто забіў Ганну.
Антось паглядзеў з жалем і здзіўленнем.
— Валодзька, ты дакладна ведаеш, што Ганну... забілі, як ты казаў, праз той крыж? А хто той, які застрэліўся?
— Ён не застрэліўся, застрэлілі... Не важна цяпер. У мяне ёсць імя і прозвішча.
— У горадзе на падставе імя і прозвішча знайсці чалавека? Сярод мільёнаў? Хто табе сказаў, што там быў не адзін, а болей, што забілі праз крыж? Адкуль такія... байкі?
— Сёння знайсці прасцей. Знайду. А гэта не байкі. Мог бы запытацца ў дзеда.
— Не паспеў. Адразу неяк не знайшоў хвіліны, а тут інсульт. Добра, а ты потым? Што далей будзеш рабіць? Як ты давядзеш, што ён забіў? У які суд пойдзеш?
Уладзімір сумна ўсміхнуўся ў адказ:
— Помніш, што ты сам некалі казаў?
Антось прымружыўся, нейкі час глядзеў у вочы Уладзіміру, потым адвярнуўся.
— Пра розныя рэчы гаворка, зразумей, галава! Во што, Валодзька... Кінь дурное, чуеш. Я супраць вайны і цябе ад таго хачу ўтрымаць. Зразумей, хлопец: у кожнай вайне перамагаюць не тыя, хто ваюе. Не ваюй за агульнае — ваюй за сваё, разумееш? Калі ты будзеш сам сабе камандзір і начальнік штаба, выведнік і стралок, тады можаш выйграць. Баліць табе за ўвесь свет? Баліць за сваю вёску? Ведаю. Але ваюй не за свет увесь, не за вёску — за хату сваю, за жонку сваю, дзяцей сваіх, як з’явяцца. За свой кавалак хлеба для сябе поўзай па гразі, збівай да крыві рукі, ірві душу, а не для галодных з нейкага гандураса. Не за суседзяў, не за ўсіх людзей! Няма, Валодзька, нейкіх супольных спраў, і ніколі не будзе, калі ў вялікай справе няма тваёй, маленькай. Вось калі кожны за сваё, выйдзе — усе разам за вялікае. Усякая справа так робіцца. Не перажывай за ўсіх, навучыся перажываць за сябе. І каму ты трэба, які з цябе толк — галоднага, босага, голага з тваёй вялікай ідэяй змагання за шчасце для ўсіх?
— Пра што ты кажаш? — здзівіўся Уладзімір. — Я не збіраюся ваяваць за іншых.
— Гэта табе здаецца. Я так зразумеў, што справа вакол Ганнінай смерці вельмі няпростая. Ты хочаш улезці ў гэтую справу, але дзеля чаго? Вось скажы: дзеля чаго?
— Я не хачу ўлезці. Я ўлез. Я на вайне, Антось.
— Тут выбачай, у падобных войнах я табе не памочнік, — ціха, са жалем, сказаў Антось. — Ва ўсім іншым памагу, а вось гуляцца ў гульні такіх маштабаў — не мая справа. Досыць, я ў свой час паспрабаваў змагацца за супольную ідэю.