— А на чым трапляеце на лецішча? — падуладны апошнім думкам, спытаўся Уладзімір.
— Аўтобусам звычайна, бо бацька не заўсёды можа падвезці, на сваю яшчэ не назбірала, а сябра з аўтамабілем не маю, — адказала Ірына, і Уладзіміра салодка ўкалола гэтае “не маю”.
— Тады пачакайце... пачакай, — паправіўся Уладзімір, — неўзабаве я куплю тачку і буду вазіць цябе і маму на лецішча.
— Ой, мяне аўтамабілем не спакусіш! — засмяялася Ірына.
— А чым?
— А навошта табе мяне спакушаць? Лепш раскажы тое, што абяцаў, — пра казку.
— Табе праўда цікава?
— Праўда, — адказала Ірына і ледзь-ледзь сціснула яго руку.
— Ну тады... Вось яшчэ такая казка, складаная: Іван Царэвіч перамагае Бабу-Ягу, Кашчэя Несмяротнага і ратуе з палону Васілісу-красуню. Простая казка?
— Як быццам бы так, — не задумваючыся пагадзілася Ірына.
— Адзін цікавы і незвычайны момант: чаму смерць у голцы? Ну, што тая ў яйку, тлумачыць не трэба: яйка заўсёды асацыяваліся з жыццём, ува ўсіх народаў і ва ўсе вякі. Але чаму голка?
— І чаму?
— А вось давайце ўспомнім, з чым яшчэ параўноўваюць голку? Яе вастрыню? — Уладзімір зазірнуў у Ірыніны з хітрынкай вочы.
— Чакайце, чакайце... Так... Вось, розум востры.
— Менавіта! — радасна ўсклікнуў Уладзімір. — Такім парадкам, жыццё — не проста існаванне, а разумнае існаванне. А далей ужо проста: Царэвічу гэта жыццё з розумам Шчупак здабывае з вады — жыццё пайшло з вады. Само разумнае жыццё дасягаецца хуткасцю, імклівасцю — гэта заяц, палётам думкі, марай — качка, смеласцю, адвагай — воўк, сілай і спрытам — мядзведзь. Акрамя таго: сам куфэрак — гэта праца чалавечых рук, а замок на ім — каб улада над разумным жыццём не дасталася абы каму.
— А дрэва?
— Дрэва ў славян заўсёды было ў пашане. Помніце ў Пушкіна: дуб з Катом? Карані дрэва ў зямлі — гэта той свет, цёмны, сярэдзіна — тое, што маем, карона хаваецца ў аблоках — іншасвет, вырай.
— Ой, гэта ў Задорнава было і паўтараецца, — усміхнулася Ірына. — Ён там яшчэ пра бога Ра славянскага нясе...
— Што ён не нясе, гэта факт, але Задорнаў — спекулянт, ён спекулюе на тых ведах, а больш на тэорыях, якія збірае ў Сеціве, а потым нахабна агучвае, выдае за свае асабістыя знаходкі, недзе прыдумляе больш, — з горыччу заўважыў Уладзімір. — Гэта, дарэчы, праз яго падае давер да сапраўднай міфалогіі, ён пераўтварыў міфалогію ў шоу, карыстаецца ёй, як таннай дзеўкай у нейкай падтанцоўцы.
— Ну, ты занадта на яго... Можа, наадварот, ён — папулярызуе?
— Дзе там, Ірына... Задорнаў — гумарыст, блазан, шоўмэн. І ўсё, што праходзіць праз яго, набывае рысы шоў, блюзнерства... Дарэчы, яшчэ пра казку. У ёй Васіліса хто? Русь. А Іван Царэвіч тут — хрысціянства, праваслаўе. Гэтая казка — адлюстраванне барацьбы хрысціянства з паганствам. Кашчэй Несмяротны — гэта само паганства, Баба Яга — галоўная ведзьма. А ведзьма ж ад слова “ведаць”. З Ягой, калі дакладней казаць, дык складаней. У даўнейшых славян яна была накшталт багіні цяжарнасці. Тады існаваў звычай — роды прымаліся нейкай адной жанчынай ува ўсіх жанчын паселішча, яна для ўсіх дзяцей была бабай, амаль роднай, бо менавіта яна перавязвала пупавіну. Таму, мабыць, Яга, хоць страшная, злосная ў казцы, аднак памагае царэвічу перамагчы Кашчэя.
Цяжка сказаць, як складалася гэтая казка, пэўна толькі адно: тут захаваны веды паганцаў пра жыццё, яго існасць, адначасова казка паказвае гібель паганства. Думаю, некалі яна была зусім іншай...
— Ой, праўда? Дык Кашчэй — гэта цэлая рэлігія?
— Так... Вось я асабіста думаю, што паганства — гэта не проста рэлігія, як мы цяпер думаем пра яго: з рознымі там бажкамі, традыцыямі, абрадамі. Гэта было глыбей... Гэта, акрамя комплексу ўяўленняў пра свет і чалавека ў ім, яшчэ і цэлая сістэма ведаў і практычных правілаў, якія чалавек мусіў засвоіць, каб жыць у суладдзі з прыродай, з навакольным светам, у тым ліку з людзьмі. А багі... Яны існавалі... ну, для дзяцей, скажам, каб неяк канцэнтраваць асобныя прыродныя з’явы і сілы на пэўнай выдуманай асобе, каб лягчэй было засвоіць дзецям розныя табу...
— Ты гаворыш зусім не як просты вясковец, электрык. Самаадукацыя ў цябе... высокая. Але — мы прыйшлі, — з выразным жалем перапыніла яго Ірына.
— Шкада, — уздыхнуў Уладзімір. — Не ведаю, што цяпер і рабіць...