— Я ведаю, — ціха адказаў Уладзя. — Хадзем. Я цябе даўно чакаю.
ЧАСТКА 4
Амаль тысячу гадоў таму
1
...Далей, далей вілася сцяжынка, ледзь прыкметная, а старонняму воку і зусім было не ўгледзець яе сярод лесу: не ўсякі ведае, якая травіца пад нагамі зможа расці, якая кветка будзе цвісці на прытаптанай зямлі. Перуноў дуб з рассечанай напалам вяршыняй з’явіўся нечакана — і павеяла, як у грудзі пхнула, чорным, чужым. Агапка прыпынілася, аддыхалася, хутка-хутка зашаптала словы, каб збіць хвалю чужой моцы.
Бабулю Дарэну тут знайшлі. Яе сухенькае цела ляжала ля самага дуба, абпаленае згары ды пераламанае так, што мужыкі, знайшоўшы яго, адхіснуліся ў жаху: чорны знак Жывы паўстаў перад імі, і прамянямі той свастыкі былі вывернутыя ногі і рукі Дарэніны. Цела яе ляжала сярод густой зялёнай травы, такой свежай, быццам і не было тут ніякага гарэння, ці было так даўно, што трава паспела ўзняцца. Але ўсе ведалі: яшчэ раніцай Дарэна ў гародзе была, яшчэ і цяпер во ад цела тхне смаленым. І ці то дымок віецца, ці то душа не жадае пакінуць цела, хоць і хрышчанага сіламоц.
Бабулю пахавалі тры дні таму. Казалі, яна толькі зверху абгарэла. А кроў з цела нібы выкіпела... Ці па ранах выцекла. Ды шапянуў Прохар Агапцы (ведае, ведае стары), што тыя раны пад каленямі і пад локцямі не толькі дзеля таго былі паробленыя, каб цела ў знак Жывы скруціць, — жылы з рук-ног выцягнулі. Ох, усё ведала Дарэна, і сваю смерць бачыла праз светлы дзень.
— Ад Перуновага дуба на ўсход бяжы, не зварочвай... адчуеш сцяжынку пад нагамі, падкажу табе, як змагу. Праз балота пройдзеш, на атоку выйдзеш. Там шукай Вялесаў камень. Верх ягоны пакуль што відаць, камень будзе расці на змену загубленаму. Там усё знойдзеш... Да забітага Вялеса-вялікага не хадзі... Нельга табе туды...
Ды як жа туды не пойдзеш, да Вялеса-вялікага, калі яе Сава на той будоўлі памагатым у самога Кузьмы? Хто ж яму полудзень прынясе? Вось лета адпрацуе, Кузьма яго ў майстры возьме. Цяпер шмат (ой, як шмат!) з каменя будуюць. То ўсё ж не на адным шнуры пяццю душамі сядзець, сягоння будаўнікам і плацяць добра, жоўтай манетай.
Будуюць... На ўсе іхныя месцы звозяць каменне, капаюць зямлю. І дамы высачэнныя ставяць, а за будоўляй наглядаюць чорныя людзі, у чорным адзенні, твары хаваюць. Усё меней паветра ім застаецца, усё глыбей у лес адыходзяць... У ваколіцы трэці Вялесаў камень пад зямлю закапалі...
Іхны камень, Вялес-вялікі, упярод палілі. Цэлы тыдзень, а пакуль палаў агонь, шэсць бочак на дзвесце вёдраў прывезлі. Бочкі паднялі на насцілы, запоўнілі вадой. І калі напалілі добра Вялес-вялікі, тады і лінулі ваду з усіх бочак. Кажуць, такі разлік у чорнага манаха быў: ад полымя і вады камень расшчэпіцца на мноства аскепкаў, іх і ўкладуць у сцены кляштара.
Ад Вялеса-вялікага рвануўся ўгару слуп пары, нібы люта выдыхнуў раз’юшаны бог. Дый не проста выдыхнуў — плюнуў адным вялізным аскепкам, ды так, што сямёх мужыкоў разам з перакуленай бочкай тым аскепкам знесла з насцілу далёка на пыльны пляц, а старэйшага дык і прыціснула гарачым каменем, распляскала.
Той адзіны аскепак і аддаў Вялес-вялікі. Потым намеркавалі капаць пад камень, каб ён пайшоў у зямлю і стаў асновай пад вугал кляштара.
...Агапка бегла лесам, потым праз балота, нібы трымалася за невідочную нітачку — не зманіла Дарэна, вяла праз гушчар. Вада ў балоце сцюдзёная, ды толькі нагам босым халодна, а Агапцы горача. Пабачыла запаветны астравок, сэрцам адчула: ён гэта. Ступіла на цвёрдую зямлю — і зноў, як абліло яе чым, адчула незвычайную хвалю магутнай сілы. Упала на калені, схіліла галаву. Так, на голых каленях, падабраўшы ў рукі прыпол сукенкі, дайшла да замшэлага валуна. Асцярожна, як колкі ці гарачы, пагладзіла яго шурпаты верх. Рука трымцела.
І адгукнуўся камень жывой цеплынёй, і, здалося, лёгкай дрыготкай. Прызнаў... На камені пабачыла валасяны матузок і крыж на ім: вялікі, гліняны, з роўнымі вугламі, так зроблены, што нібыта гэта проста кружок быў з чатырма невялікімі прасечкамі. Ведала — няпросты крыж, у ім ад чужых вачэй схаваны пад абпаленай глінай Жывін знак. Начапіла на шыю, пачакала. Нічога не здарылася.
І заспяшалася той жа сцяжынкай назад.
Ужо калі адышлася ад Перуновага дуба, раптам адчула: на яе глядзяць. Вочы злыя, ліхія. Так звер не глядзіць. І чалавек просты не зможа так глядзець: каб нельга было пазнаць, з якога боку ўзіраюцца.
Адно яны могуць так, з Цемры... Агапчына скура ўраз пакрылася дробнымі пухіркамі — уся як ёсць, і на галаве скура сцягнулася. Аднак успомніла Дарэніны словы: “Толькі ты чуеш. Пакажаш ім, што чуеш — яны цябе будуць ведаць. А будуць ведаць — загубяць. Сягоння за імі сіла і ўлада”.