Езавітаў. У мяне і спадара Захаркі аніякіх навін. Мы, як і раней, збіраем зброю і вайсковы рыштунак, папаўняем наш полк вайскоўцамі-беларусамі, што групамі і ў адзіночку з розных франтоў прасочваюцца ў Менск. Шкадую, што не вывеў маё войска на ахову з’езда. Упэўнены, што колькі ні выпіў бы Крывашэін, а на нашы штыкі не рызыкнуў бы лезці.
Рак-Міхайлоўскі. Калі ў нас будзе не полк, а некалькі дывізій, мы выставім іх не толькі супраць гарнізона Крывашэіна.
Езавітаў. Можаш не сумнявацца, што мой полк падтрымае твае дывізіі…
Гарун. Аднясём да галоўнай навіны сітуацыю, што склалася на з’ездзе. Не ведаю, як іншым, а мне здаецца, што справа наша не такая ўжо гіблая… А табе, Аркадзь, як… пасля такога юрлівага лавіравання старшыні Грамады Дылы паміж бальшавіцкім і нашым стажком…
Смоліч. Будзем лічыць, што Дыла на з’ездзе быў сам па сабе, а Грамада і грамадаўцы, як ніхто, вызначыліся і прынцыповасцю, і еднасцю, і арганізаванасцю. Па колькаснаму складу перад Грамадой стаялі бальшавікі, але гэта не ўяўляла сур’ёзнай пагрозы, каб Шантыр не надаў ім імпэту. I якой бы мнагалікай ні аказалася група правых эсэраў, але Грамадзе ўдалося перацягнуць яе на свой бок, і яны згадзіліся на дэклараванне Беларускай дэмакратычнай рэспублікі. I зараз бадай што ад гэтага не адступяцца. Не ўсё так блага перад другім надзвычайным з’ездам і Устаноўчым соймам Рэспублікі.
Гарун. Нарэшце наша гаворка набывае аптымістычны характар. I зараз мы абмяркуем…
Уваходзіць Макар Краўцоў.
Краўцоў. Добры вечар, спадарове! Даруйце, што прыпазніўся. Нос у нос сутыкнуўся з Рамнёвым, што з’езд разганяў. Ледзьве адчапіўся.
Рак-Міхайлоўскі. Далёка адсюль адчапіўся?
Краўцоў. Не, амаль побач з Домам губернатара.
Езавітаў (з падвохам). Ты б яшчэ Шантара прыхапіў, Фальскага.
Краўцоў (прастадушна). Не, усё! З бальшавікамі парваў. Пакуль пабуду беспартыйным… А там паглядзім…
Варонка. Між іншым, мы цябе чакалі. Спадарыня Палута кажа, што ты ўсе газеты чытаеш. Дык выкладвай, што там на волі…
Краўцоў (не ўлавіўшы іроніі). У пастанове СНК Заходняй вобласці і фронту з’езд наш названы (цытую) «в большинстве чисто националистическим». I мне гэта па душы. У незалежных беларускіх газетах друкуюцца шматлікія пратэсты супраць гнюснага разбою ўладаў. У «Советской правде» нейкі Г. Фанвіч напісаў, што дэлегаты «что-то ожесточенно пели на полуукраинском, полупольском, полурусском языках» і «съехались на конгресс социал-шовинистическое сборище… местные рестораторы, купцы да генералы». Словам, гад расейскі і паскуда. Затое эсэраўская «Социалист-революционер» апісала ўсё, як было. У тым ліку і аплявуху. За гэта Крывашэін выклікаў рэдактара ў рэвалюцыйны трыбунал. Газету закрыў. Зінаіду Юр’еву і сведкаў аплявухі з Менску выдаліў. Учарашняя бальшавіцкая «Польская правда» надрукавала, што ноччу скончыўся беларускі з’езд, арганізаваны нацыяналістамі, якія хаваюцца за сацыялістычныя лёзунгі.
Серада. За іх хаваюцца і некаторыя нацыяналістыя беспартыйныя…
Краўцоў. Ды ладна вам ужо… А яшчэ тая ж «Польская праўда» пра тое, што з-за апазіцыйнага і рэвалюцыйнага становішча, занятага беларускімі сялянамі, маўляў, пасланцы князёўны Радзівілавай і пана Скірмунта не маглі правесці рэзалюцыі супраціўнай ідэалам Расейскай рэвалюцыі. I тады, не ставячы на галасы такога важнага пытання, як незалежнасць, гэтыя паны здаволіліся ўрачыстым абвяшчэннем Беларускай Рэспублікі. А яшчэ адзін знаёмы, блізкі да прыўладнага кола бальшавіцкіх функцыянераў, пераказаў словы Мясніка, што з’езд (цытую) «для белорусского национально-политического и революционного движения будет иметь печальные последствия». А разумей, як хочаш…
Гарун. Дзякуй, Макар, што прасвяціў нас, падпольна-цёмных. А зараз мы абмяркуем кандыдатуры ў Выканаўчы камітэт Рады з’езду, старшынёй якога быў абраны спадар Варонка. Калі ласка, Язэп…
У пакой увальваецца гурт салдатаў на чале з Рамнёвым. Усе шараговыя ўзброены вінтоўкамі з прымкнутымі штыкамі, а Рамнёў пры маўзеры на папрузе ў драўлянай кабуры.
Рамнёў. Приказываю панству очистить помещение и никогда здесь больше не появляться!
Лёсік (абурана). Что это значит?!
Рамнёў. Это значит выметаться отсюдова и катиться колбаской… чем раньше и дальше, тем лучше…
Гарун. Па якому праву?!
Рамнёў. По праву революции и военного положения.