Часам, незаўважна для Ральфа, Мэгі глядзела на яго і вельмі старалася запомніць кожную рысачку яго твару, — от жа любіла яна Фрэнка, але з гадамі яго аблічча ўсё цямнела ў памяці, і ўжо не ўдавалася ўбачыць яго ў думках. I вось яна намагаецца запомніць Ральфавы вочы, нос, губы, асляпляльныя серабрыстыя пасмы — крыламі ў чорных валасах, і ўсё гэтае моцнае цела, яшчэ па-маладому стройнае, пруткае, толькі, напэўна, не такое гнуткае, як некалі. А потым ён павернецца, зразумее на сабе яе пагляд, а ў самога ў вачах трывога, туга, асуджанасць. I яна разумела, ці ёй здавалася, быццам разумее, пра што гавораць гэтыя вочы, — ён павінен паехаць, вярнуцца да царквы, да сваіх абавязкаў. Можа, у яго ўжо не будзе з гэтага часу колішняга запалу, затое стане ён лепшым, чым некалі, слугою царквы. Ведама, толькі той, хто хоць раз паслізнуўся і ўпаў, ведае хібы дарогі.
Аднаго разу, калі яны ляжалі на беразе і сонца на захадзе ўжо пачырваніла хвалі і накінула на каралавы пясок залацістую смугу, Ральф сказаў:
— Мэгі, ніколі раней я не быў такі шчаслівы і такі няшчасны.
— Ведаю, Ральф.
— Я так і думаў. Можа, за гэта я і люблю цябе? Ты не такая ўжо незвычайная. Можа, гэта я і адчуў тады, многа гадоў назад? Мабыць, праўда. Заўсёды вельмі любіў тыцыянаўскі колер валасоў! Калі б ведаў я, куды завядзе мяне гэтая любоў... Я люблю цябе, Мэгі.
— Ты едзеш?
— Заўтра. Трэба. Я павінен паспець на параход да Генуі, засталося меней за тыдзень.
— Едзеш у Геную?
— У Рым. Надоўга, можа, да канца жыцця, не ведаю.
— He бойся, Ральф, я цябе пушчу без ніякага крыку. Мне таксама хутка пара. Я пакідаю Люка, вярнуся дадому, у Драгеду.
— О божа! Няўжо праз гэта? Праз мяне?
— Ведама, не, — схлусіла Мэгі. — Я гэтак надумалася яшчэ да твайго прыезду. Люку я не патрэбная, навошта я яму, сумаваць не будзе. А мне патрэбна хата, хоць які-небудзь свой куток, і цяпер я думаю, лепей, як у Драгедзе, нідзе не будзе. He гадзіцца беднай Джасціне расці ў доме, дзе я служанка, хоць, безумоўна, Эн і Людвігу я амаль як родная. Але ж я пра гэта помню, і Джасціна, калі падрасце і зразумее, што ў яе няма свае хаты, таксама будзе лічыць мяне проста служанкаю. У нейкім сэнсе ёй і ад хаты будзе мала радасці, але я павінна дзеля яе зрабіць усё, што магу. Вось і вярнуся ў Драгеду.
— Я буду табе пісаць, Мэгі.
— He трэба. Няўжо, па-твойму, пасля ўсяго, што цяпер было, мне патрэбны пісьмы? Яшчэ праведае пра нас які-небудзь нягоднік, раптам табе гэта пашкодзіць. He, не трэба пісем. Калі зноў трапіш калі-небудзь у Аўстралію, будзе зусім зразумела і натуральна табе з’ездзіць у Драгеду, хоць папярэджваю цябе, Ральф, спярша добранька падумай. Ёсць толькі дзве мясціны на свеце, дзе ты перш-наперш мой, а ўжо потым — слуга божы: тут, на Матлаку, і ў Драгедзе.
Ён моцна абняў яе, стаў гладзіць яе валасы.
— Мэгі, Мэгі, каб я мог з табою ажаніцца, каб ніколі болей не расставацца... He хачу я ад цябе ехаць. У нейкім сэнсе ты ніколі ўжо мяне і не пусціш. Напэўна, дарэмна я прыехаў на Матлак. Але сябе не пераменіш — і, можа, гэтак лепей. Цяпер я ведаю сябе, як без гэтага не ўведаў бы, не пасмеў бы паглядзець праўдзе ў вочы. А са знаёмым праціўнікам змагацца лягчэй, чым з невядомым. Я люблю цябе. Заўсёды любіў і заўсёды буду любіць. Ты гэта помні.
Назаўтра першы раз з таго дня, як ён падвёз сюды Ральфа, пад’ехаў Роб і цярпліва чакаў, пакуль яны развітваліся. Усё ясна, яны не маладажоны, думаў Роб, ён прыехаў пазней, а выязджае раней. Але не патаемныя палюбоўнікі. Жанатыя, адразу відно. Але любяць адно аднаго, нават вельмі любяць. Вось як ён сам, Роб, са сваёю гаспадыняю; муж намнога старэйшы за жонку, і выходзіць добрая пара.
— Будзь здаровая, Мэгі.
— Едзь здароў, Ральф. Беражы сябе.
— Добра. I ты.
Ён нахіліўся, пацалаваў яе; насуперак усім сваім рашэнням, яна рукамі абняла яго за шыю, прытулілася да яго, але ён разняў яе рукі — і яна адразу заклала іх за спіну, сашчапіла пальцы.
Ральф сеў у машыну і, калі Роб завярнуў яе, стаў глядзець наперад праз ветравое шкло, ні разу не азірнуўся. Мала які чалавек гэтак можа, падумаў Роб, хоць і не чуў пра Арфея. Моўчкі ехалі яны пад дажджом і нарэшце выехалі на марскі бераг Матлака, на доўгі прычал. Паціскаючы на развітанне руку госцю, Роб паглядзеў яму ў вочы і здзівіўся. Ніколі яшчэ не бачыў такіх выразных, такіх журботных вачэй. Пагляд архіепіскапа Ральфа назаўсёды страціў колішнюю адлучанасць.
Калі Мэгі вярнулася ў Хімельхох, Эн адразу зразумела, што страчвае яе. Ведама, перад ёю колішняя Мэгі — але і другая. Што б ні гаварыў сабе архіепіскап Ральф перад паездкаю на Матлак, там, на востраве, усё нарэшце павярнулася не па яго волі, не па волі Мэгі. Што ж, даўно пара.
Мэгі ўзяла дачку на рукі, быццам толькі цяпер зразумела, што значыць ёй Джасціна, і стаіць, закалыхвае дзяўчынку, і з усмешкаю азірае пакой. Сустрэлася вачыма з Эн, і гэтулькі жыцця, гэтулькі радасці ў яе зіхатлівых вачах, што і на вачах у Эн выступілі слёзы радаснага хвалявання.
— He ведаю, як вам аддзякаваць, Эн.
— Пф-ф, за што гэта?
— За тое, што вы прыслалі да мяне Ральфа. Напэўна ўжо вы разумелі, што пасля гэтага я пайду ад Люка, за гэта вам таксама вялікі дзякуй. Вы нават падумаць не можаце, што гэта мне значыць! Я ж збіралася ўжо на ўсё жыццё застацца з Люкам. А цяпер вярнуся ў Драгеду і адтуль ні кроку!
— Мне цяжка з вамі расставацца, Мэгі, а з Джасцінаю і яшчэ цяжэй, але я радая за вас абедзвюх. Люк вам нічога не даў бы, апрача гора.
— Вы не ведаеце, дзе ён цяпер?
— Быў на рафінаднай фабрыцы ў Сіднеі. А цяпер сячэ трыснёг пад Інгемам.
— Давядзецца мне з’ездзіць да яго, сказаць яму. I, як ні гнюсна і ні прыкра, пераспаць з ім.
— Што-о?!
Вочы ў Мэгі ззяюць.
— У мяне два тыдні затрымкі, а ніколі і на дзень спазнення не было. Толькі адзін раз такое было, перад Джасцінаю. У мяне будзе дзіця, Эн, я добра ведаю!
— Божа літасцівы! — Эн глядзіць на Мэгі на ўсе вочы, нібыта бачыць першы раз; праўда, мабыць, так яно і ёсць.
Аблізвае раптоўна перасохлыя губы, гаворыць заікаючыся: — Можа, гэта заўчасная трывога.
Але Мэгі круціць галавою.
— He, не. Будзе дзіця. Я ж ведаю.
— Такі страх, калі праўда, — прамармытала Эн.
— Ды што вы, Эн, сляпая? Ральф не можа быць маім, я заўсёды гэта ведала. А цяпер ён мой, мой! — Яна зарагатала і так моцна прыціснула да сябе Джасціну, што Эн нават спалохалася, але, на яе здзіўленне, малая не заплакала. — Я ўзяла ў Ральфа тое, чаго царква не атрымае, што застанецца ў пакаленнях. Цяпер ён будзе жыць вечна, бо — я ведаю — у мяне будзе сын! А ў сына будуць свае сыны, а потым і ў іх будуць сыны... я яшчэ вазьму верх над госпадам богам. Я палюбіла Ральфа ў дзесяць гадоў і, напэўна, калі дажыву да ста, усё роўна буду яго любіць. Але ён не мой, і вось яго дзіця будзе маё. Маё, Эн, маё!
— Ох, Мэгі, — бездапаможна ўздыхнула Эн.
Успышка бурнай радасці прайшла, Эн пазнавала колішнюю Мэгі, спакойную і ласкавую, толькі цяпер у ёй адчуваўся жалезны стрыжань, здольнасць многае вытрываць. Аднак Эн стала асцеражнейшая: чаго яна, па сутнасці, дамаглася, паслаўшы Ральфа дэ Брыкасара на востраў Матлак? Няўжо чалавек можа гэтак перамяніцца? Наўрад. Значыць, гэта было ў Мэгі заўсёды, толькі так глыбока схавана, што і не здагадаешся. I не проста жалезны стрыжань, не, аказваецца, Мэгі цвёрдая, як сталь.
— Мэгі, калі вы мяне хоць трошкі любіце, я папрашу вас сёе-тое ўспомніць, добра?
Шэрыя вочы ўсміхнуліся.
— Пастараюся!
— Я даўно перачытала ўсе свае кнігі і апошнія гады чытаю Людвігавы. Асабліва пра Старажытную Грэцыю, гэтыя грэкі проста мяне заваражылі. Кажуць, яны разумелі ўсё на свеце, няма такога чалавечага пачуцця і ўчынку, якога не сустрэнеш у іх літаратуры.
— Ведаю. Я таксама прачытала некаторыя Людвігавы кнігі.
— Дык няўжо вы не памятаеце? Старажытныя грэкі лічылі, бяздумная любоў — грэх перад богам. I яшчэ, помніце: калі некага вось гэтак бяздумна палюбіць, багі раўнуюць і абавязкова губяць любага ў росквіце гадоў. Гэта ўсім нам урок, Мэгі. Любіць звыш меры — гэта блюзнерства.