— My, chryscijanie, viedajem praz Akte, što dziejecca na Pałatynie. Niaŭžo ty nie čuŭ: cezar chutka pasla majich uciokaŭ, a pierad vyjezdam u Nieapal, zaklikaŭ Aŭła i Pamponiju — i, dumajučy, što jany mnie dapamahli, pahražaŭ im hnievam. Na ščascie, Aŭł moh jamu adkazać: «Viedaješ, dominie, što nikoli łharstva nie vychodziła z majich vusnaŭ; voś ža klanusia pierad taboju, što my ŭciakać joj nie dapamahali i što tak roŭna, jak ty, nie viedajem, što z joju stałasia». I cezar pavieryŭ, a pasla zabyŭsia — a ja nikoli nie pisała, nie prasiła radaŭ starejšych, dzie ja, kab jany zaŭsiody smieła mahli prysiahnuć, što ničoha pra mianie nie viedajuć. Ty, moža, hetaha nie zrazumieješ, Vinicijka, ale nam łhać nie možna, nat choć by raschodziłasia nam pra abaronu žyccia. Takaja naša navuka, da jakoj žadajem prynaravić našaje serca. Dyk nie bačyła ja Pamponiji ad taho času, kali razvitałasia z jejnym domam, a da jaje čas ad času dachodziła słabieńkaje recha, što ja žyvu pad dobraj apiekaj.
Tut uzmahłasia ŭ joj tuha, bo na vačach zjavilisia slozy, ale chutka supakojiłasia i skazała: — Viedaju, što i Pamponija tužyć pa mnie, dy, adnak, majem paciechi, jakich nie majuć inšyja.
— Tak, — adkazaŭ Vinić, — vašaju paciechaj — Chrystus, ale ja hetaha nie ciamlu.
— Hladzi na nas: niama dla nas razłuki, niama bolu j ciarpienniaŭ, a kali j pryjduć, dyk zmianiajucca ŭ radasć. I smierć samaja, jakaja dla vas josć čornym kancom žyccia, dla nas josć tolki pačatkam jahonym i pieramienaj horšaha ščascia na lepšaje, mienš spakojnaha na spakajniejšaje i viečnaje.
Padumaj, što heta musić być za navuka, kali nakazvaje nam miłasernasć nat i adnosna niepryjacielaŭ, zabaraniaje machlarstva, ačyščaje našy dušy ad złosci i abiacaje pa smierci ščascie biazmiežnaje.
— Čuŭ ja heta ŭ Ostryjanumie i bačyŭ, jak vy pastupali sa mnoju dy z Chiłonam, i kali pryhadaŭ pra heta, dyk zdajecca ŭsio mnie, što heta son, što ni vačam, ni vušam byccam nie pavinien ja vieryć. Ale ty mnie adkažy na inšaje pytannie: ci ty ščaslivaja?
— Tak! — adkazała Lihija. — Vyznajučy Chrysta, ja nie mahu być nieščaslivaj.
Vinić hlanuŭ na jaje tak, jak by toje, što kazała, całkam pieravyšała mieru ludskoha tołku.
— I nie chacieła b viarnucca da Pamponiji?
— Chacieła b cełaju dušoju i viarnusia, kali takaja budzie Boskaja vola.
— Dyk jašče raz kažu tabie: viarnisia, a ja prysiahnu tabie na maje lary, što nie padymu na ciabie ruki.
Lihija zadumałasia na chvilinu, pasla adkazała: — Nie. Nie mahu majich blizkich vystaŭlać na niebiaspieku. Cezar nie lubić rodu Płaŭtaŭ. Kali b viarnułasia — dyk ty ž viedaješ, jak praz niavolnikaŭ razychodzicca kožnaja viestka pa ŭsim Rymie — dyk i majo viartannie stałasia b viedamym u horadzie, i Neron daviedaŭsia b ab im ad svajich niavolnikaŭ napeŭna. Tahdy skaraŭ by Aŭłaŭ abo adabraŭ by mianie znoŭ.
— Tak, — pacvierdziŭ, chmuračy brovy, Vinić, — heta mahło b stacca. Zrabiŭ by heta choć by j dziela taho tolki, kab pakazać, što jahonaja vola musić być zaspakojena. Praŭda, chiba tolki zabyŭ pra ciabie abo nie chacieŭ pamiatać, dumajučy, što nie jamu, ale mnie stałasia kryŭda. Ale moža… zabraŭšy ciabie ŭ Aŭłaŭ… addaŭ by mnie, a ja addaŭ by ciabie Pamponiji.
Na heta stavić jana nastupnaje sumnaje pytannie: — Vinić, ci ty chacieŭ by znoŭ mianie bačyć na Pałatynie?
Jon zacisnuŭ zuby j adkazaŭ: — Nie. Praŭdu kažaš. Havaryŭ, jak durny! Nie!
I nahła ŭbačyŭ pierad saboju jak by biazdonnie. Byŭ patrycyjem, byŭ vajskovym trybunam, byŭ čałaviekam mahutnym, ale nad usimi hetaha svietu stajaŭ adnak ža šaleniec, lichich prymchaŭ jakoha nikoli nie možna było pradbačyć. Nie ahladacca dy nie bajacca jaho mahli tolki takija ludzi, jak chryscijanie, dla jakich ceły hety sviet, jahonyja razłuki, ciarpienni dy smierć samaja była ničym. Usie inšyja musili dryžać pierad im. Žudasć časinaŭ, u jakich žyli, ujaviłasia Viniciju ŭ cełaj svajoj ahidzie. Nie moh oś addać Lihiji Aŭłam z tryvohi, kab złydzień-ahidnik nie prypomniŭ sabie jaje dy nie abiarnuŭ na jaje svajho hnievu. Z taje ž pryčyny, kab za žonku ŭziaŭ jaje sabie, moh by natravić jaho na jaje, na siabie i na Aŭłaŭ. Chviliny lutaha humaru było davoli, kab zhubić. Vinić pieršy raz u žycci ŭjaviŭ, što abo sviet musić pierajnačycca, abo žyccio staniecca niemahčymym. Zrazumieŭ taksama toje, što ŭ takich časinach adny tolki chryscijanie mahli być ščaslivymi.
Ale pieradusim razabraŭ jaho žal, bo zrazumieŭ toje, što jon sam tak pabłytaŭ žyccio i sabie i Lihiji, što z henaje błytaniny nielha było vyjsci. I pad uražanniem taho žalu pačaŭ havaryć: — Ci viedaješ, što ty ščasliviejšaja za mianie? Ty ŭ biednacie i ŭ henaj adnoj chacie siarod prostych ludziej maješ svaju navuku j svajho Chrysta, a ja maju tolki ciabie, i jak ty addaliłasia, ja byŭ jak žabrak, što nie maje ni chaty, ni chleba. Ty daražejšaja mnie za ŭvieś sviet. Ja šukaŭ ciabie, bo nie moh biez ciabie žyć. Nie chacieŭ ni bankietaŭ, ni snu. Kab nie nadzieja, što ciabie znajdu, kinuŭsia b na mieč. Ale bajusia smierci, bo nie moh by na ciabie hladzieć. Kažu tabie ščyruju praŭdu, što nie zdaleju biez ciabie žyć i dahetul žyŭ ja tolki nadziejaj, što ciabie znajdu i ŭhledžu. Ci pamiataješ ty našyja hutarki ŭ Aŭłaŭ? Raz nakresliła ty mnie na piasku rybu, a ja nie ciamiŭ, što heta značyć. Pamiataješ, jak hulali my ŭ špurlaka? Užo tady dla mianie ty była milej, čym žyccio, dyj ty pačynała zdahadvacca, što kachaŭ ciabie. Nadyjšoŭ Aŭł, nastrašyŭ nas Libitynaj i pierarvaŭ nam hutarku. Pamponija skazała Piatroniju pry razvitanni, što Boh josć adzin usiomahutny j miłaserny, ale nam i ŭ hołaŭ nie pryjšło, što vašym Boham josć Chrystus. Chaj Jon addajeć mnie ciabie, a palublu Jaho, choć jon mnie vydajecca Boham niavolnikaŭ, čužyncaŭ i biazdolnych. Ty siadziš pry mnie j dumaješ tolki ab im. Dumaj i pra mianie, bo inakš znienavidžu Jaho. Dla mianie bostvam tolki adna ty. Bahasłaŭlony baćka tvoj i maci, bahasłaŭlonaja ziamlica, što zradziła ciabie! Ot, abniaŭ by, zdecca, tvaje nohi j maliŭsia b da ciabie, tabie šanavannie addavaŭ by, tabie achviary, tabie pakłony — ty trojčy boskaja!!!
Ty nie viedaješ, ty nie možaš viedać, jak ja kachaju ciabie… Tak havoračy, pravioŭ rukoju pa zbialełym tvary i prymknuŭ vočy. Natura jahonaja nie viedała pierapony nikoli jak u hnievie, hetak i ŭ kachanni. Havaryŭ z uzdymam ducha, jak čałaviek, jaki pierastaŭ dy nie žadaje ahladacca na mieru ni ŭ słovach, ni ŭ vialičanni. Havaryŭ z hłybini dušy j serca. Značna było, što bol, zachaplennie, žada i šanavannie, nahramadziŭšysia ŭ jahonych hrudziach, buchnuli ŭrešcie niepaŭstrymanaju rakoju słoŭ. Słovy jahonyja vydavalisia Lihiji bluznierstvam, a adnak serca jejnaje zaskakała tak mocna, jak by maniłasia razarvać sciskajučuju hrudzi tuniku. Nie ŭ zmozie była pieramahčy litasć nad jahonymi pakutami. Rasčulała jaje pašanota, z jakoju da jaje zviartaŭsia. Pačuvałasia kachanaju dy abažanaju biazmiežna, čuła, što hety niaŭstuplivy dy niebiaspiečny čałaviek addany ciapier joj dušoj i ciełam, jak niavolnik, i henaje pačuccio jahonaj pakory, a ŭłasnaje mahaty napoŭniła jaje ščasciem.
Ažyli ŭ joj uspaminy ŭ adnoj chvilinie. Heta byŭ dla jaje znoŭ toj raskošny j pryhožy, jak bažok pahanski, Vinić, jaki ŭ Aŭłaŭ abiacaŭ joj kachannie j budziŭ, by ad snu, jejnaje paŭdziciačaje tady serca; toj samy, jakoha całunki čuła jašče na vusnach i z abdymkaŭ jakoha vyrvaŭ jaje na Pałatynie Ursus, nibyta z vohnišča vychapiŭ. Ale ciapier jon, hetki mužny, zachopleny, z bolem na svajim arlinym blednym tvary, z razmolenymi vačyma, paranieny, złamany kachanniem, poŭny abahaŭlannia j pakory, vydavaŭsia joj takim, jakim žadała jaho mieć tahdy i jakoha mahła b u toj čas pakachać usioju dušoju, — jon byŭ dla jaje daražejšym, čym kali-niebudź dahetul.