Адвярнуўся да акна, за якім імчалася з хуткасцю аўтобуса (толькі ў адваротным напрамку) восень: сухая, жорсткая трава, стаптаная капытамі кароў, аднолькава зжаўцелыя дубкі і бярозы ўскрай узаранага чорнага поля, што злучалася ўдалечы з палоскаю сіняга, дзіўна празрыстага небасхілу. Іншы раз мне, растрывожанаму ўяўленнем, хацелася паляцець на крылах туды, за празрысты, сіні далягляд, каб убачыць на свае вочы, што малюе фантазія і ці ёсць якая-небудзь у яе мяжа?
Мой позірк зняцяйкі абарваў аўтобус — адзін, другі, трэці... Тыя, што стаялі на прывакзальнай плошчы, з надпісам: ХАТЫНЬ. У вокны відаць: замежныя турысты. Дзіву даешся, калі чытаеш і чуеш, што там, за кардонам, зусім мала ведаюць пра нас, савецкіх людзей. Няўжо тыя, што прыязджаюць (во як гэтыя), не могуць разнесці па ўсім свеце праўду аб нашай краіне, яе міралюбнасці, аб яе жаданні сябраваць з усімі сумленнымі людзьмі планеты? Што ім не дае, чужы светапогляд ці раўнадушша, урэшце боязь? А можа, проста іх, відавочцаў, так мала, што іх праўдзівае слова, як тое воблачка пылу, бясследна растае над мільёнамі задурманеных прапагандысцкай хлуснёю галоў?
...Аўтобус спыніўся на заасфальтаваным пляцы, перад вышыннымі белымі, як папера, дамамі.
— Ці не падкажаце, дзе шпіталь інвалідаў вайны? — спытаў я ў жанчыны-кандуктара і акурат напомніў ёй пра абавязкі. Яна спешна, ужо ў спіны людзям, што цясніліся, выходзячы, каля дзвярэй, аб’явіла:
— Каму ў абласную бальніцу і гошпіталь — злазце!
У тых вышынных белых, як папера, дамах — падказвала шэрая пліта-шыльда з літарамі серабрыстага бляску — была абласная бальніца.
— Шпіталь, — падказаў мне дзядзька ў скураным чорным паліто і брылі, — трохі далей, ву-у-унь за ляском.
Я пакіраваў туды па шырокай пясчанай дарожцы, паўз якую цесна, бы на парадзе, стаялі сінія, белыя, чырвоныя, жоўтыя легкавушкі, і ні ў адной з іх не было людзей. Лясок аказаўся ельнікам, густым, высокім, але надзіва чыстым, як падмеценым: ні табе галінкі, ні табе сучка. Зямля ўсыпана жоўтай сухой бліскучай ігліцаю, на якой ляжаць чорныя шышкі — маленькія натапыраныя вожыкі. Столькі шышак я ніколі ў жыцці не бачыў, хоць і вырас у лесе, хадзіў па ельніках, нават па ялугах, як называюць у нас густую, непралазную чмурэчу. На дне акопаў, што захаваліся ад вайны, шышак было аж чорна, акурат выпнуў калматую спіну буры мядзведзь. Адна шышка сарвалася з яліны, стукнулася ў горбік зямлі і скацілася ў акоп, быццам гільза да гільз, той і розніцы, што — без дыму і ціха, не звякнула.
Ад усіх гэтых колераў і гукаў міжволі трывожна станавілася на сэрцы, у галаву ўпарта лезлі думкі аб мінулай вайне і яе ахвярах; пра тое, што наш неспакойны ядзерны век таксама азмрочаны халодным дыханнем злых сіл за акіянам.
Мяне заўсёды трасе ад слоў «бойка», «бой», «забіваюць». Наіўна, канечне, але мне іншы раз здаецца, што чалавека няможна забіць. Чалавек можа памерці, калі аслабнуць лёгкія, печань, сэрца, ныркі, але забіць яго няможна. Я не ўяўляю, як можна жывасілам спыніць сэрца. Хіба яно не будзе працаваць нават тады, калі чалавек увесь зранены? Яно ж заўсёды і ва ўсіх выпадках выручае чалавека. Можа, і ў наіўнасці ёсць доля сэнсу?
Я, мужчына, чалавечае дзіця, чые далёкія продкі хадзілі на мамантаў, бізонаў, ільвоў з дзідаю і каменем, за сваё жыццё яшчэ нікога не ўдарыў, не крануў пальцам, хоць не скажу, што прырода пашкадавала мне сілы: у дзяцінстве, калі была завядзёнка борацца (на выгане, у двары, проста на пяску на вуліцы), я лажыў на лапаткі старэйшых ад сябе хлопцаў. А вось біцца...
Ужо быў жаніхом, на танцы ў суседнюю Дабранку пайшлі, дык мясцовыя блазнюкі здуру намыслілі напалохаць нас, малінаўцаў, і перастрэлі з друччам у руках. Як я ляцеў, не дарогаю, праз балота, дахаты. Абадраўся, абрасяніўся, валасы растрэпаныя. Маці, убачыўшы мяне, аж крыкнула. Я расказаў ёй, не скупячыся на самыя жахлівыя словы, што здарылася. Маці глядзела на мяне з жалем і спачуваннем, а мне хацелася, каб яна яшчэ і прытуліла да сябе, як маленькага.
Я не ведаю, хто я такі, але і хлюпікам сябе назваць не магу, мабыць, мая істота не хоча прымаць бессэнсоўныя бойкі і рызыку.
Неяк было на «ваенцы»... Кідалі мы гранаты на палігоне, сапраўдныя, баявыя, РГД-5. Першае аддзяленне выйшла на агнявы рубеж, астатнія заселі ў траншэях. Скажу праўду, жудасна чуць нават сам выбух: як ад перуна заканапачвае вушы, а пыл, а дым... Нам не па сабе, нервуемся — баявая граната. Хлопцы па адным, з гранатаю ў руцэ і аўтаматам на грудзях, ідуць наперад — наступаюць. Па камандзе афіцэра-выкладчыка кідаюць гранату ў «варожы» акоп (з яго чучала тырчыць) і не лажацца на зямлю, а з крыкам «ура» бягуць у атаку; прыкрываюць прыкладам ніз жывата, згінаюцца — на галаве каска.