У абед я сустрэў Юхана.
“Анья зьехала сёньня раніцай, — сказаў ён незадаволена. — Вярнулася на кантынэнт”.
Ён выглядаў так, быццам яго пакрыўдзілі:
“Я не разумею, чаму”.
Я паглядзеў яму ў вочы і павольна прамовіў:
“Мая мама — артыстка цырку”.
Цяпер у мяне новы кампутар. І калі я пішу на ім: “Крыўя” — нічога не адбываецца. Вось: Крыўя. Можна капслокам. К. Р. Ы. Ў. Я. Я не баюся пісаць “Крыўя”. Толькі перад тым, як выпстрыкаць яго на клявіятуры — адным акордам — я ўсё роўна кожны раз думаю пра наступствы і нічога не магу з сабой зрабіць. Думаць пра наступствы, быць разважлівым, захоўваць карэктнасьць — гэта так нудна. Магчыма, таму я больш не пішу раманаў. Сьвет навокал ідзе ў тартарары — і пасярод гэтага бязьлітаснага і няўхільнага мора мне хочацца нейкай апоры. Даруйце за рыфму. Ня хочацца больш баяцца. І пісаць тэксты на свой страх і сваю рызыку. Хочацца нечага рэальнага і разам з тым няіснага. Такога, на што можна стаць абедзьвюма нагамі. Стаць — і прасунуць галаву ў пятлю з пачуцьцём, што ты такі не адзін.
Нарэшце ты не адзін.
-
“...Крыўя”, — сказаў жаніх урачыста і ўважліва паглядзеў на бабку: ці ацаніла яна прыгажосьць назвы. Можа, спадзяваўся, што адгукнецца ў ёй гэтае дзіўнае слова. Лясное, ліпучае, падманлівае.
Але старой Бянігне і сваіх дзіўных, старынных словаў хапала.
Вось, скажам, “андартальскі”.
Скуль яно да яе трапіла? І чаму ката яе звалі Гофман? Аднекуль жа ўзяліся гэтыя імёны. Цёмнае, ох, цёмнае вашае мінулае, словы. Гора таму, хто пойдзе за вамі, спакусіўшыся вашымі загадкамі. Можна і не вярнуцца. Усё жыцьцё змарнаваць, разгадку шукаючы. Пакуль ня высьветліцца, што час скончыўся, а разгадкі ніякай не існавала.
“Мой востраў, — сказаў жаніх, калупаючы голым пальцам нагі сухую зямлю. — Наша Крыўя. Калі ёсьць яшчэ дзесьці Беларусь, дык толькі тут... Зямлі тут дзесяць кілямэтраў квадратных. Мала? Гэта здаецца. Насамрэч на ўсіх, хто крывіч, хапае, і яшчэ на тысячу хопіць. Ня востраў, а рай... Азірніся, бабка, вакол — прыгажосьць якая...”
Ён азірнуўся сам — паказваючы, як трэба. Твар ягоны зморшчыўся, як ад гаркоты ў роце:
“І вось ёсьць жа падонкі, бабка, якім мой востраў спакою не дае. Пішуць пра нас пішуць, капаюць, стацейкі свае гнюсныя ў інтэрнэт закінуць — і чакаюць, што я са сваім востравам пад ваду пайду. А ёсьць і такія, што бягуць адсюль. Хер вам! Хер! Стаяла зямля наша і стаяць будзе! Над морам, як белая крэпасьць! Была і будзе, пакуль мы тут жывем!”
Так пракрычаў жаніх ейны ў неба, і ў мора, і ў бабчыны вушы. Невядома, ці пачулі яго прастор марскі ды аблокі над востравам, але бабка дык ледзь не аглухла. Ледзь ня плакаў яе жаніх, і ня ведала бабка, як яго суцешыць. А ён стаяў, маленькі, сьмешны, кучаравы, і нагамі босымі за зямлю чапляўся, пальцы падкурчваў, каб ніхто адарваць ня здолеў.
Быццам кружлялі над ім цяпер нейкія гусі-лебедзі, ды ўпаляваць хацелі, з сабой забраць.
“А сам, я, бабка, галоўны з крывічоў. І заве мяне мой народ так: Максім Крывічанін. Сьмяешся? Думаеш, ганаруся гэтым? Дзе там. Гэта крыж мой...”
Ды Бянігна і ня думала сьмяяцца. Сам ён, жаніх ейны, на твары бабчыным тую ўсьмешку прыдумаў. Ня ўмела Бянігна пасьміхацца, не даваў ёй твар яе пячны, чорны, печаны вусны ў чалавечую ўсьмешку злажыць. Паглядзеў на яе жаніх злосна, але перадумаў гневацца.
“Што гэта я вярзу? Які крыж? Цьфу, — сплюнуў ён пад ногі і пяткай жоўтай расьцёр. — Моцна ўва мне іхнае хрысьціянства сядзіць. Крыж, крыж... Але ж ты мне дапаможаш, бабка? А, нявестухна мая залатая? Здымеш зь мяне крыж, сілай сваёй падзелішся. Ну сядай, сядай у машыну, паедзем, замарыў я цябе, бабка ты мая ненаглядная... Ты ў нас чалавек стары, табе спакой трэба. Мора спакою... Нам з табой яшчэ столькі зрабіць трэба. Рана нам з табой паміраць, мы з табой за сябе не адказваем...”
З найбліжэйшага да іх дому нехта выйшаў, нерашуча спыніўся на парозе, пачакаў, пакуль машына ад’едзе. Так бабка і не змагла разгледзець вачыма сваімі сьляпымі, хто там быў: мужчына, жанчына ці проста прымроілася ёй, старой, чалавечая постаць — бо надта даўно яна нармальных ня бачыла. А яно важна — каб чалавек зь людзьмі быў. Інакш зробіцца ён зьверам, ды пачне зусім па іншых законах жыць. У зусім іншым лесе.
8.
Сьліны не падымеш, а слова ня вернеш. Пачала бабка свайго жаніха ў думках Максімам клікаць. То проста Максімам, то Крывічанінам. Быў ён і праўда нейкі крывы — так і хацелася паправіць. Увесь быццам з адзежы зроблены, а дзе сам хаваецца — чорт яго ведае. І вочы ў жаніха — як каўбаса крывяная.