Так, гэта быў час, калі людзі раптам кінуліся да варажбітак, шаманаў, чарадзеяў, экстрасэнсаў.
Так, гэта быў час, калі чалавек зноў паверыў у тое, што яго немагчыма спазнаць, разрэзаўшы і паглядзеўшы, што ўсярэдзіне. Дастаўшы лішняе і зашыўшы тое, што засталося.
Гэта быў час, калі людзі вырашылі, што лішняе ўсё ж хаваецца глыбей. У іхных душах.
Час, калі людзі зноў пачыналі думаць душамі і сэрцам — і з пагардай ставіцца да свайго мозгу, які дужа ім надакучыў.
Час, калі добрыя людзі перасталі выбіраць сабе ў правадыры высакалобых, фанабэрыстых і скептычных выпускнікоў прэстыжных унівэрсытэтаў. А пачалі галасаваць за тых, хто ведаў. За чарадзеяў, шаманаў і экстрасэнсаў. Народных цаліцеляў, душагрэеў, варажбітак і эзатэрыкаў.
Чалавек паверыў у сьмерць кнігі. І зноў вырашыў, што ён нічога ня ведае. Зноў захацеў дакрануцца да таямніцаў. Зноў прыпаў да лап сваіх старых бостваў. Паволі, пакутліва, з налітымі крывёй вачыма пачаў прыгадваць свае татэмы, пачаў абвязваць сябе каранямі і абмазваць ахвярнай крывёй. Пачаў успамінаць старажытныя малітвы.
Слабы і пужлівы чалавек з андартальскага лесу.
Невядома, што адбывалася ў тым пакоі вілы, дзе сустракаліся магічная старая і яе госьці — штораз новыя, але заўжды са старым страхам. Можа, яны і праўда садзіліся там і размаўлялі. Можа, песьні сьпявалі. А можа, скідвалі свае модныя апранахі ды стаялі перад старой шаптухаю, голенькія і халодныя, гусінай скурай пакрытыя, давяраючы чарнатварай ды сінявокай шаптусе сваю такую любімую імі, такую безабаронную і такую тонкую абалонку.
Усім, хто ехаў у Эркрат на прыём да доктара Майно, падавалася, што зь імі будуць працаваць так, як нэандэртальцы зь вяровачкай.
Вяровачка трымціць — будзе бура.
Вяровачка супакойваецца.
Вяровачкі няма — яе скраў мамант.
А старая пакідала іх, аголеных і сарамлівых, стаяць у самоце ды няўмела маліцца, і ішла ў свой лес.
Яны казалі нешта на сваіх мовах, а яна чула адно — дрогкае, вінаватае, поўнае тупаватай надзеі:
“Памагіце, бабушка”.
І азіраліся, міжволі шукаючы акно, якога ў пакоі старой не было. Як у страшным сьне.
“Як у страшным сьне” — той, хто прывёз Бянігну ў Эркрат, любіў паўтараць гэтыя словы. Увечары ён адпускаў ахоўніка і ветлівую Таню, замыкаў на віле ўсе дзьверы ды вокны і садзіўся насупраць бабкі, адкаркаваўшы бутэльку сьлівовіцы. Спачатку піў моўчкі, уздрыгваючы ад кожнага шолаху, але пакрысе п’янеў, чырванеў і заводзіў свае гутаркі, ня зводзячы з бабкі добрых, мутных і пустых вачэй:
“Як у страшным сьне. Як успомню, усё як у страшным сьне, Крывічанін, і гэты востраў гнілы, і мы ўсе, як пад гіпнозам... Мусіш мне, бабка, да самай сьмерці дзякаваць, што я цябе ўратаваў. Я да цябе ў жаніхі ня лезу, я не вычварэнец нейкі там. Паглядзі, я так зрабіў, каб усім было добра. Ты лечыш, я арганізую, людзі радыя, спакой ды раўнавага. А там быў страшны сон... Страшны сон...”
Ён закаркоўваў бутэльку і адсоўваў на край стала. Адварочваўся. Закурваў люльку — тут, у Эркраце, ён прызвычаіўся да люлек і добрага тытуню, у доме пахла то вішняй, то сьлівай, то цукеркай чакаляднай, то проста быццам мальцы шыны за сялом палілі. Глядзела Бянігна на свайго збаўцу скрозь шэры дым, і раптам так ёй сэрца шчаміць пачынала, так яе хата родная ўспаміналася, што з гэтай натугі ў грудзях нараджалася недзе ў паветры сьляза — буйная, блакітная, халодная, як кропля азёрнай вады, і садзілася на бабчын нос, нібы зь неба ўпала.
А бабчын ратаўнік, тоўсты Філіп, зноў бутэльку да сябе прысоўвае і налівае. І зноў гаворыць ды гаворыць, мармыча пад бязгучны бабчын плач:
“Страшны сон — вось што там творыцца... Крыўя... Крыўя... Ы-ы-ы... Калі напішу пра гэта — ніхто не паверыць. І ты, бабка, маўчы... Інакш усё пра цябе раскажу. Што ты забойца... І што з хлопцамі маладымі сьпіш... Страшны сон, страшны... Але ж ты на востраве была, ты ж бачыла? Хочаш, я табе раскажу, чаго ты, бабка, ня ведаеш... А ты шмат пра востраў ня ведаеш... ”
Наліваў ён сабе для храбрасьці, ды так і забываўся, што сказаць хацеў. Кідаў люльку дыміць, ішоў пяты раз усе замкі правяраць ды вокны, ды сыгналізацыю. Страшны, далібог страшны сон сьніўся чалавеку — і бачыла старая Бянігна, што Філіп той ад сну свайго страшнага ніколі і не прачынаўся. Так гадамі ў ім і жыў — і цяпер жыве.
Ведала бабка, каго ён баяўся зноў у тым сьне пабачыць. Максіма яе Крывічаніна. Жаніха ейнага, якога яна ў Гамбургу кінула — аднаго, зь ягоным востравам, ягонай Крыўяй і ўсімі ягонымі брэднямі.
Лячыла Бянігна людзей, у неандартальскі лес кожны дзень хадзіла — як на работу: ёй бы парадавацца, што нарэшце яна зноў займаецца чым ёй паложана, а ня ў ігрышчы апасныя на востраве з дурнямі гуляе. А ёй усё ня так: нясе яна лішняе ў далоньках сваіх старэчых і нічога не адчувае. Быццам і класьці няма чаго. Схадзіла, вярнулася, а чаго хадзіла? Здаралася, забывала Бянігна старая, што рабіць трэба: стане каля пня, стаіць, быццам ногі ў яе з каменьня. Стаіць і пытаецца сама ў сябе: што я тут раблю? І толькі потым розум да яе вяртаецца і яна да пня кідаецца: спазьнілася!