Ты ўспомніў: Гарын,
Гарын,
Гарын.
Маньяк, дыктатар, інжынэр.
Васьмідзясятыя, таршэр...
Ня можа хлопчык даўгалыгі
Пагляду адарваць ад кнігі.
Пад енкі даўняй менскай сьцюжы
Да раніцы, да забыцьця...
А бацька служыць.
Маці служыць.
Народ увесь аддана служыць
Сваім багам, сваім чарцям.
Была б там кніга... так, чытво.
Ня По, ня Оэ і ня Во.
Стары дурны савецкі трылер...
“Засмаж іх сьвет на страшным грылі!” —
Ты іншы, іншы, не такі!
Але ў выгіне рукі
Гардыні торгалася вена:
Пагарда — зброя джэнтльмэна.
А ноч сканчаецца імгненна.
Сьняданак як нямая сцэна.
Партфэль, пінжак, абутак зьменны,
І Гарын рэжа ў жываце,
Сьмярдзіць крывёй у душным класе.
І цэлае жыцьцё ў запасе.
І суп чакае на пліце.
Я помню: школа ў тумане.
Плыве над партай млосным раньнем
Старэчы твар беларусіцы.
У тыя дні над Шабанамі,
Над выбітымі дыванамі
Палала вогнішча амбіцый.
Як сонца, як чырвоны гальштук.
Як Трэці і апошні Рым.
У навакольным сьвеце тым
Я чуў усе адценьні фальшу.
Гары вы гарам, гарам, гарам.
Я вырасту такім, як Гарын.
Я вырасту такім, як Гарын.
Праз “ы” пісацьму “шы” і “жы”.
Я марыў, марыў, марыў, марыў.
Я не баяўся іхнай кары.
Гары вы гарам, гарам, гарам!
Я ведаў, як мне трэба жыць.
Быць вольным, гордым і злапомным
І сьмертаносным жоўтым промнем
Шугаць па прыцемках фальшывых,
Знаходзіць іх дамы і шыбы —
І хай пячэ на пальцах скура,
Выхопліваць за тварам твар:
Пыхлівых самазваных гуру
Іх нудных лёкаяў панурых,
Што робяць з варажбы тавар —
І помсьціць за літаратуру.
Вучыцца ў майстроў памерлых.
Псаваць сабе і іншым нэрвы.
Падпальваць замкі і палацы,
Не прызнаваць ні рас, ні нацый.
Бурыць герархіі і пляны,
І, варажбою апантаны,
Заваяваць іх сьвет паганы
І даказаць, што ўсё ня так.
Што ты мастак,
мастак,
мастак.
Цябе памерлыя вучылі
Шукаць схаваных ран і шчылін,
Маліцца таленту і стылю
І промню, тонкаму, як ніць.
Варагаваць —
і варажыць.
IV.
Трыц-
цаць
градусаў
у цені
раман летняга дня
1.
Мне даўно не дае спакою старая казка пра Нільса Хольгерсана.
Гэта гісторыя пра тое, як адзін ня надта разумны скандынаўскі хлопчык зрабіўся такі малы, што змог сесьці на гусака і ўцячы з роднай вёскі разам зь дзікімі пералётнымі птушкамі.
Я часта ўяўляю сабе, як Нільс, моцна абхапіўшы птушыную шыю, заплюшчвае вочы, калі гусак уздымаецца вышэй за хаты, за самыя высокія дрэвы, вышэй за ўсё, што падавалася такім недасяжным.
І нават велічны дуб на вясковай плошчы цяпер выглядае як купка пустазельля пад занесеным над ёй драўляным чаравікам.
Яшчэ адзін узмах крылаў — і ўнізе застаўся сьпічасты, нядаўна адрамантаваны дах царквы, якім так ганарыцца мясцовы пастар. Гусак махае крыламі, як апантаны, цяпер або ніколі, цяпер або ніколі, у сэрцы гусака бязладна мільгаюць чырвоныя лямпачкі, а ў сэрцы хлопчыка... Не, у ім яшчэ не прачнуўся жаль, настальгія і пустэча яшчэ далёка, а неба блізка, яго можна памацаць рукой, і толькі інстынкт самазахаваньня не дае Нільсу адчапіць пальцы ад ненадзейнага пер’я. Пальцы, па якіх яшчэ нядаўна так любіла хадзіць настаўніцкая лінейка, бялеюць, але ў кроў паступае адрэналін, без супынку, амаль звышдоза, але яна ратуе яго, не дае яму сасьлізнуць. Яго вушы закладзеныя, ён чуе толькі сваё дыханьне і няспынны шум ветру, подых і вецер, і далёкія крыкі іншых птахаў.
Хлопчык адчувае, як гусак пад ім працуе цягліцамі, спачатку няўпэўнена, адчайна, натужна, раз-пораз страчваючы рытм узьлёту, але неўзабаве крылы нібы заміраюць, і тады ён адплюшчвае вочы і крычыць ад жаху і захапленьня — і гусак адказвае яму адурэлым ад шчасьця голасам. Яны плывуць у паветры на галавакружнай вышыні — можа, нават сем-восем тысяч мэтраў, бо менавіта на такую адлегласьць ад зямлі могуць уздымацца дзікія шэрыя гусі падчас сэзонных міграцый. Здаецца, што ўся краіна раскінулася цяпер пад імі, як дыван у дзіцячым пакоі, з раскладзенымі на ім каляровымі цацкамі і намаляванымі сьцежкамі. Нільс бачыў такі дыван у багатых суседзяў, неяк яго запрасілі пагуляць зь іхным малодшым сынам, але Нільсу было нудна, ён зьеў зашмат торту і яго званітавала проста на прыгожыя ўзоры, і больш яго не запрашалі.
Седзячы на сваім гусаку, Нільс пралятае над вялікім горадам. Горад дыхае, як хворае, тлустае цела, пакладзенае на сьпіну. Горад пацее. Магчыма, гэта нават той самы горад, дзе я жыву. Шаша, абапал якой туляцца адзін да аднаго катэджы, неўпрыкмет робіцца шырокім, самым доўгім у Эўропе праспэктам. Ад праспэкту ва ўсе бакі разьбягаюцца вуліцы, губляючыся ў парках і правальваючыся ў шчыліны між нягеглых дамоў, пад зямлёй адчайна носіцца сюды-туды грымучае мэтро, год за годам шукаючы выхад і не знаходзячы, а наверсе старая рака просіць, каб яе нарэшце закапалі і забылі дадзенае ёй некалі імя. Недзе ў тым горадзе, на бальконе, які схапіла за локаць ужо амаль голае дрэва, сяджу я, чытаю кнігу, чакаю лета. Як гэта ўсё не падобна на Нільсаву вёску, у якой усё і ўсе былі навідавоку, і толькі лес, куратнік ды салома ў сьвірне маглі даць прытулак ягонай адзіноце.