Чамусьці тая сям’я, якая прытуліла Нільса, бачылася мне падобнай да герояў кніжкі Марсэля Райх-Раніцкага. Быў такі знакаміты нямецкі літаратурны крытык, яўрэй, які падчас акупацыі ўцёк з жонкай з Варшаўскага гета — і знайшоў прытулак у палякаў, што хавалі яго ледзьве не да канца вайны. Райх-Раніцкі расказвае, як ставіліся да яго тыя палякі: прымушалі працаваць, баяліся кожную сэкунду, што празь яго іх арыштуюць і расстраляюць, грубыя, поўныя забабонаў людзі. Але немцам беглага яўрэя з жонкай яны не здалі. Уратавалі ім жыцьцё. І ён быў ім удзячны да самага скону.
Ну вось прыкладна так я іх уяўляў. Нільсу ў іх было добра. Але не для таго ж ён у ліліпута ператварыўся і на гусака залез, каб пераляцець празь мяжу і так і пражыць да сьмерці парабкам на чужым хлебе. Не, Нільс хацеў далей.
На Захад.
Я сеў каля фантана, тварам да тэатру. Пакет прыхіліўся да лаўкі, як быццам шчакой прыціснуўся. Купалаўскі дражніў сваім парыскім выглядам. Тэатры заўжды падобныя да тартоў — а самы вялікі торт у Менску, гэта, канечне, Опэрны. Балшой торт опэры і балету. Бісквіт на біс.
Купалаўскі не балшой, он маленькый. І за гэта я быў яму ўдзячны. Я наогул заўжды быў удзячны ў гэтым горадзе ўсяму маленькаму, дробнаму, непрыкметнаму, някідкаму. Тэатр ня мусіць быць большы памерам за самога сябе. Купалаўскі — сувымерны свайму маштабу і сваім амбіцыям. Гігантаману тут няўтульна. У ім ня так даўно адчынілася аўстэрыя — з тэрасай, на якой увечары часам танцуюць вальс. Увечары, калі сонца садзіцца ў таксі і зьяжджае некуды на Паўднёвы Захад, на праспэкт Жукава. Цяпер тэраса была пустая — толькі нейкія жрацы Мэльпамэны пілі каву, тулячыся далей ад сонца. Што яны сказалі б, калі б я зараз пусьціўся вальсаваць проста перад імі, абняўшы свой пакет за цэляфанавую талію?
Яны толькі ўсярэдзіне тэатру, на сцэне, такія творчыя. Тут, за столікам аўстэрыі, ім хочацца, каб сьвет быў нармальны. Усім хочацца, каб сьвет навокал быў нармальны і падпарадкоўваўся законам, а ўнутры сябе можна быць вар’ятам, геніем, кім заўгодна. У думках мы дазваляем сабе ўсё, але ад іншых патрабуем абмяжоўваць сябе правіламі.
А лета глядзіць на нас і сьмяецца.
“Жаришча”, — сказала дзяўчына на высокіх абцасах, праходзячы міма і трымаючы пад руку сваю сяброўку, таксама на хадулях. Таксама — тэатр. Нябачны вулічны тэатр.
Яна спатыкнулася, калі я пра яе падумаў. Падвярнула нагу. Лепш я ня буду думаць пра людзей, вырашыў я, падымаючы пакет.
Лета смажыла самотнага міліцыянта на патэльні побач з прэзыдэнцыяй. Я ўратаваўся ў “Ведах” — гэтай кнігарні, у якую варта хадзіць толькі дзеля яе букіністычнага аддзелу. Прахалода захінула, як вада, і я адчуў, які я ўсё ж мокры. У “Ведах” цікавая каляровая гама — пачынаецца ўсё зь яркіх, сьветлых колераў новых, бліскучых, такіх пазытыўненькіх кніжак, а чым далей ідзеш міма іхных румяных пысачак, тым цямнейшымі робяцца паліцы, і вось ужо ты ў букіністычным, тут пануюць чорныя, карычневыя, бура-зялёныя, пацёртыя, цёмныя ад часу вокладкі, быццам ты пражыў дзень, дзень сярод Ведаў, ад раніцы да вечара...
Як заўжды, у букіністычным нейкі дзед, які пах мачой і мачызмам даўно мінулых дзён, разьбіраўся зь цярплівай гучнагалосай прадавачкай. Ён прыйшоў па грошы, ён шамкаў і шумеў газамі, і ўсё ніяк ня верыў, што за ягоныя скарбы дадуць так мала. Дый скарбы бралі ня ўсе — і ён, наваліўшыся на прылавак, пыхцеў па-беларуску, на сваёй, інцілігенцка-кракадзілгенцкай мове:
“Я ж не абы-што здаваў. Гэта ж класіка, спадарынька мая даражэнькая, такую цяпер не пішуць! Што, маладыя здольны штосьці пахожае стварыць? Ірунду вы гародзіце! Вы ж паглядзіце, гэта творы! Творы на вякі!”
“Толстой есть у нас, хватает у нас Толстого, вот, видите, везде Толстой, мы берем, берем, я же не говорю, что не берем!..”
Я пакорпаўся ў беларускамоўным аддзеле. То адна кніжачка, то другая — з аўтографамі. Жылі пісацелі, чыркалі свае прысьвячэньні, імянныя, каменныя, крамяныя, так, быццам вечна жыць зьбіраліся, а цяпер іхныя дзеці, сябры, унукі і проста ўладальнікі нікому не патрэбнай макулятуры нясуць увесь гэты арс лонга ў лямбард.
Я б надоўга завіс тут, бо ўжо не заўважаў ні смуроду мачы, ні надакучлівага куваньня абалдзелых бібліяфілаў — але тут тэлефон у кішэні сказаў, што мама, відаць, атрымала мой крык аб дапамозе. І праўда, яна даслала мне нумар. Проста нумар. Так, адна лічба была няправільная. Дурная лічба. Але ж Мама. Магла б хоць слова напісаць. Занятая. Увесь сьвет заняты. І толькі я...
Схаваўшыся за кнігамі, я набраў правільныя лічбы.
“Да! — тут жа, імгненна, нібы толькі й чакаў, прамовіў жалезны мужчынскі голас. Нібы сам Дзяржынскі ў сквэры насупраць кадэбэ трубку падняў. — Да!”