“Мяне завуць Дзяніс, Дзяніс Казловіч, — сказаў гэты мілы хлус Каятан Пакаянскі, і я засьмяяўся. Ён зьдзіўлена прыўзьняў бровы. — А вас?”
“Бальбута, — сказаў я, заплюшчыўшы вочы. Горад і Козьлік — я і падумаць ня мог, што менш чым за хвілю атрымаў такую шыкоўную здабычу. — Мова завецца бальбута. Я цябе навучу. Au bu duzu tau vedutima, mau kroskoje mauta, mau onoje suta u istutima, mau meesutko, mau balbaln”.
5.
Едучы дамоў, да Верачкі, да пылу і пыхі сваёй аднапакаёўкі, я думаў пра Козьліка — і адначасова зноў і зноў пракручваў у галаве ягоны голас: яшчэ і яшчэ, раз за разам, нібы я запісаў яго на свае запаленыя нэрвы, нібы ён цяпер навечна быў у мяне ў нутры. Цяпер на пасажыраў мне было пляваць: існаваў рэальны Козьлік, козьлік з ручкамі-ножкамі, які прагнуў вучыць маю мову. Наш вечар быў доўгі, мы абышлі зь ім увесь парк, выйшлі на Першамайскую, паглыбіліся ў двары, пракрочылі па роварных дарожках уздоўж каналу, пакуль ня ўперліся ў будоўлю і не павярнулі назад, мы ніяк не маглі разьвітацца, быццам гэта быў пацалунак, а ня шпацыр.
У гэты першы вечар я шмат даведаўся пра Козьліка, а сам расказваў толькі пра бальбуту, старанна пазьбягаючы асабістага. Нейкае несьвядомае пачуцьцё, якое цяжка было назваць страхам, нешта агідна дарослае, старэчае, прымушала мяне быць асьцярожным. Быццам бы я яму не да канца верыў. Быццам сваёй прыгожай дэклямацыяй фон Штукара ён мяне абвёў вакол пальца. Я пакідаў сабе прастору для ўцёкаў. Ці мог я падумаць, што мая прастора выявіцца ўрэшце дзіравай, як прагнілы, сьпісаны ва ўтыль намёт.
У свае дзевятнаццаць Козьлік пасьпеў пакаштаваць столькі цікавостак, што я яму нават крышку пазайздросьціў. Ён быў студэнтам філфаку, кінуў, мог загрымець у войска, зьбіраўся зноў паступаць, ужо на юрыста. Але ўсё гэта было хіба прыкрыцьцём. Бо насамрэч... Насамрэч ён вучыў эспэранта (кінуў, калі адчуў, што яно занадта нагадвае італійскую з гішпанскай), ведаў пару сотняў вершаў у арыгінале на дваццаці мовах і мог прачытаць іх на памяць (але апрача беларускай ды русішу валодаў толькі ангельскай), адольваў адзін за адным дзіўныя раманы (Баляньё і Кнаўсгар былі пройдзеным этапам, цяпер ён узяўся за трохтысячастаронкавы “Quercus“ Гіёны Гіен, шэдэўр занудзтва), цягам трох гадоў езьдзіў кожнае лета не кудысьці, а ў Кыргызстан (абавязкова наведваючы па дарозе Гуляйполе). Маляваў грашовыя знакі няісных краін і спрабаваў памяняць іх у “Беларусбанку”. Два гады быў вэганам, дазваляючы сабе чатыры разы на год смажаных інсэктаў (паводле Козьліка, ён вучыўся іх гатаваць і спажываць паводле Бібліі). Аднойчы прыкаваў сябе да нейкай скандальнай скульптуры ў маленькім польскім гарадку, патрабуючы яе зьнесьці (за месяц да таго мясцовыя актывісты прыкоўвалі сябе, патрабуючы яе не зьнішчаць, і іх паслухалі, а яго не). Усю дарогу ён намякаў на існаваньне нейкіх незвычайных калекцый, сабраных ім выключна дзеля задавальненьня сваіх эстэтычных патрэбаў. Ад гэтага мне рабілася ніякавата, але я вырашыў, што рабіць мяне экспанатам ён усё ж пабаіцца. Ён мяне слухаўся. І слухаў так уважліва, нібы я быў Хрыстос, а ён мой апостал. Апостал Козьлік.
Мовы, кніжкі, эпатаж, імкненьне прыдумаць яркую абгортку для шэрага сьвету. Карацей, фрык у адстаўцы. Хоць, вядома, нельга было верыць усяму, што ён пра сябе панарасказваў. Задыхаючыся, заікаючыся, трасучы сваёй грэцкай кучаравай барадой, ён усё балбатаў і часта сам сьмяяўся са сваіх гісторый — і было ў ягоным сьмеху нешта нездаровае. Але, па шчырасьці, якая розьніца, праўдай былі аповеды і байкі ці не. Ён сам сказаў, што ўсё гэта перажыў у маладосьці (у дзевятнаццаць, вядома ж, асабліва востра адчуваеш сваю старасьць).
Важна было, што ён усур’ёз захапіўся бальбутай. На разьвітаньне я паабяцаў яму даслаць матэрыялы (ды якія там матэрыялы, адзін няшчасны файл). Ён быў вельмі ўзбуджаны і доўга ціснуў мне руку.
Я заўжды верыў у вар’ятаў. Пэўне, гэта і ёсьць тое, што трымае мяне на сьвеце, той адзіны факт, што даводзіць мяне да сьвятарнага трапятаньня яшчэ зь дзяцінства:
у кожнай чалавечай супольнасьці, кожнай зграі, кожным калектыве, завецца ён пясочніцай або бальнічнай палатай, школьнай клясай або казармай, пасажырскім аўтобусам або піянэрскім атрадам, камандай або бандай, горадам або нацыяй, натоўпам або патрыярхальным кланам — дык вось, у кожнай такой супольнасьці заўжды знойдуцца тыя, хто ўсё будзе рабіць ня так. Ці хаця б нешта.
Але ня так, ня так, ня так.
Ляпіць ня тыя замкі не з таго пяску. Сябраваць ня з тымі і ня ў час. Чытаць ня тыя кніжкі не на той мове. Выбіраць бескарыснае нават там, дзе карысьць можа ўратаваць жыцьцё. Паміж шчасьцем і няшчасьцем выбіраць хвосьцік у літары “ц”. Выварочваць сябе навыварат, лезьці ў бруд, засоўваць пальцы ў разэтку, ганяцца за няўлоўным, нечытэльным, неклікабэльным, няфотагенічным, нетыповым, беспэрспэктыўным, безнадзейным, руйнавальным, невыгодным, несалідным і сьмеху вартым.