Пусьць гаварят... А што гаварят? Забыў. Памяць выдала і выдыхнулася — і хацелася спаць. Нырнуў у цень, узяў кавы, двайное эспрэса, выпіў адным рэзкім глытком, і наперад, міма Коласа зь ягонымі партызанскімі амурамі, міма кацянятаў, якіх трымалі так, нібы прадаюць на вагу, міма “Імпульсу”, які ўдаваў старанна, што менавіта ў ім б’ецца пульс гораду, але гэта быў блеф, блеф, пульс гораду біўся ў маіх грудзях, арганізм пачынаў злаваць: падушку, падушку, дзе ты быў, у babuschka, і вось я ўжо перабег вуліцу і, спатыкнуўшыся, паляцеў па прыступках у склеп, здрасьце-ізьвініці, я тут у вас забыл.
“Пакет, — сказала тая, у каго я купіў пінжакко. — Так и знала, что вы вернетесь. Вот он”.
“Спасіба”, — сказаў я, прыціскаючы яго да грудзей. Танга з пакетам.
“Сегодня многие не в себе немного. Такая жара”, — сказала мне гэтая звычайная, простая, зусім ня сонцапаклоньніца а так: мяшчанка, мінчанка, мачанка ў вачах, млявая, без выкрутасаў.
“Да, — сказаў я. — Да. Ужасно, правда? Как вас зовут, девушка?”
“Лайма”.
“Спасибо, Лайма. Вы молодец”.
“Я не Лайма, я Лера, — сказала яна пакрыўджана. — Вам бы поспать. У вас под глазами черные круги”.
Паношаны я. Паношаны. Застацца б тут, павесіла б Лайма-Лера мяне на вешалку, начапіла б цэтлік, можа, і купіў бы хто.
13.
Чорныя кругі селі на тралейбус, 29-ы, між іншым, а чаму селі — таму што пад’ехаў, адчыніў дзьверы, нібы спэцыяльна для мяне, і неяк мяне крануў гэты жэст міласэрнасьці.
Чорныя кругі ўжо каля Опэрнага. Чорныя кругі ўжо да Траецкага вырульваюць. Чорныя кругі ўжо на мосьце шынамі шоргаюць. Чорныя кругі ўжо пад мост кіруюць, выпаўзаюць зь ценю. Чорныя кругі спыняюцца каля царквы, назву якой я ніяк не магу запомніць. Чорныя кругі выходзяць з тралейбуса. Чорныя кругі ідуць у супрацьлеглым накірунку. Да станцыі мэтро ідуць, людзей пужаюць, пінжакко махае рукавамі, сквар суняўся, паветра гарачае, паднябеньне можна апячы.
“Братишка, — кінуўся мне напярэймы нехта ў чырвонай майцы без рукавоў. — Братишка, ты местный?”
“Ну”, — чорныя кругі неахвотна спынілі свой бег.
“А я из Москвы. Братишка, можно спросить? Где здесь у вас костэл такой есть...”
“Хостел? Не знаю. У нас хостелов хватает. Погугли”.
“Да я запутался уже. Я из Москвы сам, понимаешь? Костэл хочу посмотреть. Где-то здесь он”.
“А как называется?”
“Не помню. Мне сказали, его здесь все знают. О, вспомнил, он красный такой. Красный костэл”.
“Костёл, что ли?”
“Да не, костэл. Где ксендзы моляться”.
“Костёл”.
“Сам ты костёл, братишка. Я костэл красный ищю”.
Я задумаўся. Сланечнікі, Сўіфт і здаровая русафобія — вось што ўратуе нас. Ён паглядзеў на мяне зь безнадзейнасьцю апошняга ў сьвеце чалавека:
“Ладно, понял. Давай, братишка, удачи тебе”.
І пайшоў. Костэл. Трэба ж. Чамадан, вакзал, Расія.
Чорныя кругі ўжо пад зямлёй. Чорныя кругі міма ахоўніка праходзяць. Чорныя кругі жэтон чырвоны абскубаны кідаюць у шчыліну. Чорныя кругі зь белым пакетам садзяцца ў цягнік. Чорныя кругі ідуць на апошні бой.
“Камяні, — сказала Нільсу Хольгерсану жанчына, што прыходзіла ў бэрлінскую кнігарню, дзе ён працаваў, кожную суботу. Прыходзіла і корпалася ў кніжных скрынях — але ні разу нічога не купіла. — Камні. Калі чалавеку хочацца лётаць, хочацца ўцячы, хочацца кінуць усё, што ён любіў: трэба есьці камяні”.
Steine.
“Па каменьчыку-два на дзень, — спакойна казала гэтая фраў. — Так чалавек набывае вагу і цяжар. Едучы камень, ня так лёгка адарвацца ад зямлі”.
Нільс слухаў, гартаючы старую кнігу. Усе кнігі ў кнігарні былі ягоныя. Але дому ў яго не было. Старая брала кнігу за кнігай, гартала, ставіла не на тыя месцы, не на тыя паліцы, а то і проста клала сабе пад ногі. Пасьля таго, як яна сыходзіла, яму даводзілася наводзіць Ordnung. Кожнага разу наводзіць орднунг.
Ён ведаў, што яна нічога ня купіць. Ведаў, што прыйдзе зноў. Ведаў, ужо ведаў гэтыя дзіўныя словы: Steine, Erde, fliegen, fressen. Калі ён упершыню пабачыў старую, дык хацеў яе выгнаць. Але яму забаранілі. А старая не раззлавалася. “Камяні”, — казала яна. Steine.
Досыць ужо думаць пра Нільса. Гані яго прэч. Падумай лепш пра тое, што ў цябе справы. Думай пра важнае.
Так казаў сабе я, чалавек у пінжакко, з пакетам і сівым павуціньнем у вушах.
Ад станцыі да станцыі менскае мэтро зьмяняе пах. Ст. м. Няміга пахне потам і парфумай, моладзьдзю і маладжавасьцю пахне, а на Купалаўскай ужо цяжкі водар цэнтру, таннага адзеньня, небагатых, радых нейкай безнадзейнай радасьцю людзей, што чакаюць цягніка ў сваё гета, гатовыя да новых чэргаў і новай мітусьні ў аўтобусах ускраіны. Першамайская пахне прахалодай пустаты, тут мала хто выходзіць, а заходзяць зь іншага боку, у іншым напрамку, Пралетарская пахне электрычкай і семачкамі, Трактарны Завод бляскам яркіх лямпаў сьмярдзіць, шумны і гулкі, нібы ліцейка, а на Партызанскай заўжды цёмна, як у летнім лесе перад чыгуначнай дывэрсіяй, і пах тут такі: пах небясьпекі. Аўтазаводзкая белая з касьцяным адлівам, як сукенка шабаноўскай нявесты, і пахне абуткам, які насілі ўвесь дзень не здымаючы. Ужо тут, у тунэлях, пах зьмяняецца канчаткова, і ты разумееш, што едзеш на край гораду: водар холаду, тынку, жалеза, рабочага подыху, прахадной, мэтал і цемра. І вось на Магілёўскай ты выходзіш і забіраеш з сабой на паверхню апошні, разьвітальны пах, так пахне горад, які кінулі ў атаку на сырую зямлю, давай, давай, зраўняй зямлю зь зямлёю.