І калі сярод мёртвага кніжнага гораду прагучаў голас, ён не адразу зразумеў, адкуль менавіта ён даносіўся.
“Добры дзень, я магу вам дапамагчы?”
Мінула мо хвіліна, перш чым Тэрэзіюс Скіма здолеў нарэшце разгледзець сярод старажытных цаглін і друзлых папяровых цягліцаў трусіны твар гаспадара. Два пярэднія жоўтыя зубы выступалі далёка наперад, вялікія вушы тырчалі над лысінай, маленькія, чырвоныя, круглыя вочкі падазрона ўпіліся ў Скіму. А яшчэ гальштук-матылёк, а яшчэ вусікі — такіх людзей дакладна ўжо ня робяць. Тэрэзіюс Скіма нават не паверыў, што ў Бэрліне можа існаваць такая вось пародыя на сучаснага чалавека. Відаць, гаспадар займеў такі выгляд, каб прывабіць турыстаў — але наведнікаў у “Апошняй кнігарні” не было. Ці іх проста даўно заваліла кнігамі — і яны ня могуць выдыхнуць ані слова?
“Добры дзень, — паўтарыў кніжны трус, скрушна назіраючы, як Тэрэзіюс Скіма круціць галавой і скубе бародку. — Вітаю ў Апошняй Кнігарні. Магу запэўніць: у нас сапраўды танна. Вы нідзе ня знойдзеце такога выбару і такіх сьмешных коштаў. Найлепшыя і самыя старыя кнігі — усяго паўмаркі за асобнік. Альбомы, коміксы, дыскі, мапы, паштоўкі. Усё не пазьней за 2035-ы год. Пятнаццаць тысяч выданьняў дваццатага стагодзьдзя, пяць тысяч дзевятнаццатага, каля тысячы яшчэ больш старых. У мяне ёсьць тое, што вы шукаеце”.
Тэрэзіюс Скіма не пасьпеў вокам міргнуць, як кніжны трус ужо стаяў пад ягоным локцем і гартаў кнігу, падсоўваючы яе Тэрэзіюсу Скіму пад вочы.
“Вось. Хіба гэта ня тое, за што варта аддаць пяць марак?”
Тэрэзіюс Скіма зірнуў і адвярнуўся. Гэта была кніжка з карцінкамі: сэкс, сэкс, сэкс. Нічым так лёгка не завабіць чалавека, як карцінкамі і сэксам.
“Бачу, што крышку памыліўся, — з павагай прамовіў кнігар. — Тады паглядзіце. Гэта тое, што не пакіне вас абыякавым. Нават калі вы прынесьлі прысягу ў Антысэксуальнай лізе. З гэтага можна зрабіць матрас — кніга добра прыдасца для кампутарнага мадэляваньня”.
“За каго вы мяне прымаеце?” — сказаў Тэрэзіюс Скіма.
Прадавец не зьбянтэжыўся. Ён спрытна пераклаў кнігі з рукі ў руку, і яшчэ раз з рукі ў руку, у яго было шмат рук, у гэтага чалавека-труса, які ўвесь час рухаўся, нібы выкручваўся з абдымкаў кніжных асілкаў. І вось ужо Скіма міжволі, нібы абараняючыся, выставіў наперад далоні, а на іх легла шырокая, шурпатая таміна і нібыта сама пачала гартаць свае каляровыя, вінна-цёмныя бачыны. На ілюстрацыях маладая жанчына (1900? 1920? 1890?) практыкавалася ў плоцевых уцехах з сабакам — танканогім і цікаўным догам, з трохі непраўдападобна выцягнутым даўгім языком.
“Гэта мадэмуазэль Дарлён, — усьміхнуўся па-змоўніцку прадавец. — Яна была абазнаная ў задавальненьнях. Праўда, тут ёсьць нейкія літаркі, нейкі тэкст... Але не зьвяртайце ўвагі. Карцінкі вялікія, а тэкст можна адрэзаць. Хочаце, за дзесяць марак я зраблю гэта сам? І ў вашай кнізе ня будзе нічога лішняга?”
“За каго вы мяне прымаеце?” — паўтарыў Тэрэзіюс Скіма, гэтым разам ужо значна больш важка, так, што гэты ўжо ня трусападобны, ужо цалкам сабе шчураваты кнігар страпянуўся і схаваў свой альбомчык — быццам і не было.
Кнігарня з шамаценьнем загарнулася, нібы старая папяровая забаўка.
“Дык нашто вы тады прыйшлі сюды?” — спытаў кнігар, аблізнуўшы вусны. Некалі людзі аблізвалі кончыкі пальцаў, перад тым, як перагарнуць старонку, успомніў Тэрэзіюс Скіма. Ён бачыў гэта ў кіно.
Тэрэзіюс Скіма неахвотна дастаў кніжку, што засталася ад памерлага жыльца “Розэнгартэну”, і працягнуў яе прадаўцу. Той схапіў, патрос, паднёс да сваіх няшчырых, шчурыных вачэй.
“Больш за дваццаць пфэнігаў я вам за яе ня дам...”
“Не хвалюйцеся, — сказаў Тэрэзіюс Скіма і скруціў са сваёй бародкі прыгожую фенечку. — Мне патрэбная кансультацыя: што вы можаце сказаць пра гэтую... кнігу. Ці ня ведаеце вы, хто яе аўтар — або, можа, вам траплялася такая? Можа, нехта купляў яе ў вас або прыносіў на продаж?”
“Вось яно што, — ашчэрыўся кнігар. — Вы з паліцыі”.
“Я з ED, — нецярпліва прамовіў Скіма. — Гаспадар гэтай... гэтай кнігі памёр сёньня ўначы, і яна, на жаль, адзіны дакумэнт, які ён пакінуў пасьля сябе”.
Чамусьці яму цяжка давалася гэтае кароткае слова — “кніга”. Такое кароткае, быццам яно саромелася свайго існаваньня.
Buch.
Das Buch.
Плод засохлага тысячагадовага дрэва.
Пакаштаваўшы які, пачынаеш заікацца. Пакуль не адчуеш, што заіканьне ёсьць дарам. Кнігі вынайшаў заіка.
“Кніга... — сказаў гэты сьмярдзючы букініст, адвярнуўшыся. — Так, вядома. Кніга...”